واژه‌ی هفته‌ی پیشین

این بخش از مجله با همکاری آقای متین پویا برای شما عزیزان طراحی شده است.

اِستِحصال

خوانش واژه

معادل فارسی واژه

برای «استحصال»، با توجه به بافت، می‌توان از این معادل‌های فارسی استفاده کرد:

  1. به‌دست‌آوردن
  2. به‌دست‌آوری
  3. حاصل‌کردن
  4. دست‌یافتن
  5. دست‌یابی
  6. به‌چنگ‌آوردن
  7. گرفتن
  8. دریافت
  9. کسب‌کردن
  10. فراهم‌آوردن
  11. فراهم‌سازی
  12. گردآوری
  13. جمع‌آوری
  14. برداشت
  15. استخراج
  16. بیرون‌آوری
  17. بیرون‌کشیدن
  18. تولید
  19. به‌دست‌کشیدن
  20. بهره‌برداری

 

البته همه‌ی این موارد در تمامی بافت‌ها قابل جایگزینی با «استحصال» نیستند.

مثلاً: استحصال نفت → استخراج نفت

اما: استحصال مجوز → دریافت مجوز

و: استحصال اطلاعات → به‌دست‌آوردن اطلاعات

ریشه‌ی واژه

واژه‌ی «استحصال» از واژه‌های عربیِ واردشده به فارسی است و در فارسی امروز بیشتر در زبان‌های حقوقی، اقتصادی، کشاورزی، صنعتی، اداری و علمی به کار می‌رود. معنای مرکزی آن به‌دست‌آوردن‌، استخراج‌کردن یا حاصل‌کردنِ چیزی است.

 

ریشه‌ی «استحصال»

«استحصال» از ریشه‌ی سه‌حرفی عربی: حَ ـ صَ ـ لَ می‌آید.

ریشهٔ حَصَلَ در عربی با مفهوم‌هایی مانند:

- حاصل شدن

- به‌دست آمدن

- تحقق یافتن

- به دست آوردن

- نتیجه دادن

ارتباط دارد.

از همین ریشه، واژه‌ی بسیار مهم حاصل نیز ساخته شده است.

در واقع، خانواده‌ی معنایی این ریشه حول مفهوم «به‌دست‌آمدن و نتیجه»شکل گرفته است.

 

ساختمان واژه‌ی «استحصال»

«استحصال» مصدر عربی است و از باب استفعال ساخته شده است.

ساخت صرفی آن:

اِسْتَفْعَلَ ← اِسْتَحْصَلَ ← اِسْتِحْصال

یعنی:

ح-ص-ل → استحصل → استحصال

در ساخت‌های باب استفعال، پیشوند «استـ»معمولاً معنای طلب کردن، خواستن، به‌دست‌آوردن یا فراهم‌کردن ایجاد می‌کند.

بنابراین:

اِستحصال = طلب و به‌دست‌آوردنِ حاصل

و در کاربرد فارسی، به‌طور طبیعی به معنای: به‌دست‌آوردن، تحصیل کردن، حاصل کردن، استخراج کردن است.

 

معنای دقیق «استحصال»

«استحصال» بسته به زمینه، چند معنای نزدیک دارد:

الف) به‌دست‌آوردن مثلاً: استحصال اطلاعات یعنی به‌دست‌آوردن اطلاعات.

ب) استخراج کردن مثلاً: استحصال نفت از چاه یعنی استخراج نفت.

ج) حاصل کردن مثلاً: استحصال نتیجه یعنی حاصل کردن نتیجه.

د) دریافت یا کسب کردن مثلاً: استحصال مجوز یعنی گرفتن یا دریافت مجوز.

هـ) تولید یا استخراج محصول مثلاً: استحصال محصولات کشاورزی یعنی به‌دست‌آوردن یا برداشت محصول.

 

تفاوت «استحصال» و «تحصیل»

این دو واژه بسیار به یکدیگر نزدیک‌اند، اما کاملاً یکسان نیستند.

تحصیل بیشتر بر کسب کردن، فراگرفتن یا به‌دست‌آوردن تأکید دارد:

تحصیل علم
تحصیل درآمد
تحصیل مال


اما استحصال معمولاً رنگ‌وبوی استخراج، حاصل‌کردن و به‌دست‌آوردن نتیجه یا محصول دارد:

استحصال نفت
استحصال فلز
استحصال عصاره
استحصال اطلاعات

بنابراین می‌توان گفت:

تحصیل → کسب کردن
استحصال → حاصل کردن / استخراج کردن / به‌دست آوردن


خانواده‌ی واژه‌ی «استحصال»

ریشه‌ی اصلی حَ-صَ-لَ خانواده‌ی بسیار گسترده‌ای دارد.


واژه‌های مستقیم و هم‌ریشه

-        حَصَلَ

-        حاصل

-        حصول

-        استحصال

-        استحصل

-        تحصیل

-        محصل

-        محصول

-        حاصل‌شدن

-        حاصل‌کردن

-        حاصل‌خیز

-        حاصل‌خیزی

-        حاصلات

-        محصول

-        محصولات

-        تحصیل‌کرده

-        تحصیل‌گر

-        حاصل‌آمدن

-        حصول‌یافتن

-        استحصال‌گر

البته باید توجه داشت که این‌ها از نظر صرفی یکسان نیستند؛ برخی مستقیماً عربی‌اند و برخی در فارسی با همین ریشه یا با ترکیب‌های فارسی ساخته شده‌اند.


خانواده‌ی معنایی «استحصال»

اگر خانواده را نه فقط از نظر ریشه، بلکه از نظر شبکه‌ی معنایی بررسی کنیم، این مجموعه گسترده‌تر می‌شود:

-         استحصال

-         استخراج

-         برداشت

-         کسب

-         تحصیل

-         دریافت

-         اخذ

-         اکتساب

-         تولید

-         فراهم‌آوری

-         گردآوری

-         جمع‌آوری

-         استخراج‌گری

-         بهره‌برداری

-         حصول

-         دست‌یابی

-         دستیابی

-         فراهم‌سازی

-         به‌دست‌آوری

-         حاصل‌کردن


ترکیبات مهم با «استحصال»

در فارسی تخصصی، «استحصال» معمولاً در ترکیب با یک اسم دیگر می‌آید:

صنعت و معدن

  • استحصال فلز
  • استحصال مس
  • استحصال طلا
  • استحصال مواد معدنی
  • استحصال سنگ معدن
  • استحصال مواد اولیه


نفت و انرژی

  • استحصال نفت
  • استحصال گاز
  • استحصال انرژی
  • استحصال هیدروژن


شیمی و زیست‌شناسی

  • استحصال عصاره
  • استحصال اسانس
  • استحصال ترکیبات شیمیایی
  • استحصال مواد مؤثره


کشاورزی

  • استحصال محصول
  • استحصال روغن
  • استحصال شیره
  • استحصال مواد گیاهی


فناوری اطلاعات

  • استحصال داده
  • استحصال اطلاعات
  • استحصال دانش
  • استحصال الگو از داده‌ها

 

رابطه‌ی «حاصل»، «محصول»، «تحصیل» و «استحصال»

این بخش برای فهم ریشه بسیار مهم است:

ح-ص-ل

⬇

حاصل→چیزی که به دست آمده یا نتیجه

⬇

حصول→ به‌دست‌آمدن، تحقق

⬇

محصول→ چیزی که حاصل شده یا تولید شده

مترادف واژه

مترادف‌های «استحصال»


مترادف‌های نزدیک و مستقیم

  1. تحصیل
  2. حصول
  3. اکتساب
  4. کسب
  5. اخذ
  6. دریافت
  7. استخراج
  8. برداشت
  9. دست‌یابی
  10. دستیابی
  11. به‌دست‌آوردن
  12. حاصل‌کردن
  13. فراهم‌آوردن
  14. گردآوری
  15. جمع‌آوری
  16. تولید
  17. بهره‌برداری
  18. تحصیل‌کردن
  19. کسب‌کردن
  20. استخراج‌کردن

 

در زبان اداری

  • اخذ
  • دریافت
  • کسب
  • تحصیل
  • فراهم‌آوری

 

در صنعت

  • استخراج
  • تولید
  • بازیابی
  • جداسازی
  • استحصال

 

در کشاورزی

  • برداشت
  • تولید
  • به‌دست‌آوری
  • حاصل‌کردن

 

در علوم و فناوری

  • استخراج
  • بازیابی
  • جداسازی
  • دریافت
  • به‌دست‌آوری

متضاد واژه

متضادهای «استحصال»

«استحصال» نیز مانند بسیاری از اسم‌های مصدر، یک متضاد واحد و مطلق ندارد؛ بنابراین باید بر اساس معنای موردنظر، ضد آن را انتخاب کرد.

 

در برابر «به‌دست‌آوردن»

  1. از دست دادن
  2. واگذاری
  3. پس‌دادن
  4. ازدست‌رفتن
  5. محروم‌شدن
  6. عدم‌دستیابی

 

در برابر «استخراج»

  1. دفن‌کردن
  2. فروبردن
  3. انباشتن
  4. بازگرداندن
  5. دفع‌کردن
  6. رهاکردن

 

در برابر «جمع‌آوری»

  1. پراکندن
  2. پخش‌کردن
  3. متفرق‌کردن
  4. دورریختن
  5. پراکنده‌سازی

 

در برابر «کسب و تحصیل»

  1. ازکف‌دادن
  2. ازدست‌دادن
  3. محرومیت
  4. فقدان
  5. عدم‌تحصیل
  6. عدم‌اکتساب
  7. واگذاری


بنابراین اگر یک متضاد بسیار مستقیم بخواهیم: استحصال یعنی از دست دادن و اگر «استحصال» را در معنای استخراج به کار برده باشیم: استحصال یعنی دفع / بازگردانی / دفن مناسب‌تر است.

 

طیف واژه

اکنون اگر «طیف واژه» را به معنای شبکه‌ای از واژه‌ها و ترکیب‌های مرتبط با مفهوم استحصال بگیریم، می‌توان این مجموعه‌ی گسترده را ارائه کرد:

  1. استحصال
  2. استحصال‌گر
  3. استحصال‌گری
  4. استحصال‌پذیر
  5. استحصال‌پذیری
  6. استحصال مواد
  7. استحصال نفت
  8. استحصال گاز
  9. استحصال فلز
  10. استحصال معدن
  11. استحصال مواد معدنی
  12. استحصال عصاره
  13. استحصال اسانس
  14. استحصال محصول
  15. استحصال انرژی
  16. استحصال اطلاعات
  17. استحصال داده
  18. استحصال دانش
  19. استحصال مجوز
  20. استحصال درآمد
  21. استخراج
  22. بازیابی
  23. جداسازی
  24. تصفیه
  25. برداشت
  26. گردآوری
  27. جمع‌آوری
  28. کسب
  29. تحصیل
  30. اکتساب
  31. اخذ
  32. دریافت
  33. حصول
  34. بهره‌برداری
  35. تولید
  36. فرآوری
  37. تبدیل
  38. پالایش
  39. دست‌یابی
  40. به‌دست‌آوری

عروض و قافیه واژه