واژه‌ی وِجدان از واژه‌های عمیق زبان عربی است که در فلسفه، عرفان، اخلاق، روان‌شناسی و حقوق کاربرد فراوان دارد. امروزه در فارسی نیز به معنای آگاهی درونی، شعور اخلاقی و نیروی تشخیص خیر و شر به کار می‌رود، اما ریشه‌ی اصلی آن معنایی گسترده‌تر دارد.

ریشه‌ی واژه‌ی «وِجدان» وِجدان از ریشه‌ی سه‌حرفی عربی: و-ج-د (وَجَدَ) گرفته شده است. فعل اصلی: وَجَدَ در زبان عربی معانی فراوانی دارد، از جمله: یافتن، پیدا کردن، درک کردن، احساس کردن، آگاه شدن، تجربه کردن، برخوردن به چیزی، دریافتن.

در نتیجه، «وِجدان» در اصل به معنای: یافتنِ درونی، دریافتِ باطنی و آگاهیِ قلبی بوده است.

ساختمان واژه:

ساختمان صرفی:

ریشه: و-ج-د

فعل: وَجَدَ

مصدر: وِجدان وزن

صرفی: فِعلان که در عربی غالباً برای بیان حالت یا کیفیت به کار می‌رود. مانند: غفران، خسران، حرمان، غلیان. بنابراین: وِجدان = حالتِ یافتن و دریافتن تحول معنایی معنای اولیه: یافتن چیزی سپس یافتن حقیقت، بعد دریافت قلبی.

در نهایت تبدیل شد به: شعور اخلاقی، آگاهی درونی، احساس مسئولیت.

این‌ها واژه‌ها و ترکیب‌هایی هستند که پیرامون مفهوم «وجدان» ساخته شده‌اند یا با آن ارتباط مستقیم دارند:

وِجدان، وجدان اخلاقی، وجدان فردی، وجدان اجتماعی، وجدان جمعی، وجدان کاری، وجدان حرفه‌ای، وجدان علمی، وجدان دینی، وجدان انسانی، وجدان بیدار، وجدان آسوده، وجدان ناراحت، عذاب وجدان، بیداری وجدان، آرامش وجدان، ندای وجدان، داوری وجدان، پرورش وجدان، تربیت وجدان.

و در ادامه:

وجدان‌مداری، وجدان‌محوری، وجدان‌گرایی، وجدان‌مندی، وجدان‌پروری، وجدان‌آگاهی، بیداریِ ضمیر، صدای وجدان، محکمه‌ی وجدان، آزادی وجدان.