بزم  جوهر و واژه، در سایه‌ی ساطور

به سِپیدیِ بی‌پایانِ کاغذ بنگرید؛ این پاک‌ترین و هم‌زمان، هراس‌انگیزترین پهنه‌ی هستی برای یک هنرمند است. در جهانی رها، این سپیدی باید میدان‌گاهِ رقصِ واژه‌ها، سرکشیِ اندیشه و زایشِ آزادانه‌ی حقیقت و راستی باشد .اما چه روی می‌دهد اگر پیش از چکیدنِ نخستین قطره‌ی جوهر بر این گستره‌ی سپید، سایه‌ی سرد و سنگینِ یک ساطور بر روی این رویه بیفتد؟

جستاری که پیش رو دارید، تنها یک مقاله‌ی واکاوانه نیست؛ سوگ‌نامه‌ای است برای تمام آن واژگانِ تباه‌شده و بغض‌های درگلومانده. فراخوانی است به تماشای کالبدشکافیِ یک فروپاشیِِ خاموش.

فروپاشی و زوالی که با آوای بلند در خیابان‌ها فریاد نمی‌کشد، بلکه در سکوتِ وهم‌آورِ شب‌های یک نویسنده، در آوای مچاله شدنِ کاغذها، در خط‌خوردگی‌های پیاپیِ یک سروده و در لرزشِ پنهانِ دست‌هایی که می‌نویسند، پاک می‌کنند و به سطل زباله می‌افکنند، ریشه می‌دواند.

ما در این نوشتار، با هم به تاریک‌خانه‌ی قدرت و پستوی غبارگرفته‌ی ذهنِ انسانهای دهان‌بسته سفر می‌کنیم تا نشان دهیم چگونه ترس، واژگان ما را به روسپی‌گری وامی‌دارد. نشان خواهیم داد که تیغِ سانسور چگونه در دستِ فرمانروایان می‌رقصد، اما اندوه‌بارتر از آن، دَمی است که خودِ ما، این تیغ را از دستِ دژخیم می‌گیریم، بر گلوی اندیشه‌مان می‌کشیم و آن را  می‌بُریم.

پیش از گام نهادن به درونمایه‌ی «روسپی سانسور»، باید هشدار دهم: خواندنِ این سطرها، شاید خوابِ آرام آن «بازجوی درون» را که سال‌هاست در گوشه‌ای از مغزتان جا خوش کرده، آشفته سازد.

اگر برای روِیارویی با عریان‌ترین نوع سرکوبِ خویشتن آماده‌اید، پس بخوانید!

 

در آغازِ این جستار به تن‌فروشیِ واژه‌ها در بازارِ سازش و سوداندیشی (مصلحت) می‌پردازم. این بدان معناست، هنگامی که واژگان پیش از زایش، در زُهدانِ ذهنِ نویسنده سقط می‌شود. هنگامی که اندیشه پیش از روان شدن بر کاغذی سپید، تن به آرایش و بزک‌های اجباری می‌دهد، تا پذیرفته‌ی درگاهِ خداوندگارانِ پول و قدرت افتد. درست در این برهه ما با دردناک‌ترین نوع بهره‌کشی روبه‌رو هستیم. در چنین بزنگاهی، ادبیات، هنر و اندیشه، رسالتِ  آگاهی‌بخشیِ خود را از دست داده و هرکدام به یک «روسپی سانسور» تبدیل می‌شوند.

سانسور، تنها یک خط قرمزِ کشیده شده بر روی واژگان نیست؛ بلکه روسپی‌خانه‌ای ناپیداست که در آن، حقیقت ناچار می‌شود برای ماندگاری، تن به هم‌خوابگی با دروغ و سازش‌کاری بدهد. در این میان، دو لبه‌ی قیچیِ ویرانگر، دیگرسانسوری (تیغ حاکمیت) و خودسانسوری (تیغ درون‌ذهنی)، روانِ یک جامعه را اخته می‌کنند.

برای دریافتنِ اینکه چرا نهادهای قدرت و حاکمیت‌های تمامیت‌خواه به سانسور دل می‌بازند، باید به سرشتِ خودِ قدرت نگریست. قدرتِ بی‌چون و چرا، همواره از «روایتهای جایگزین» می‌هراسد. سانسور برای یک دستگاِهِ حاکم، نه یک ابزار گذرا، که یک راهبردِ ماندگاری است. در نبردِ انحصارِ حقیقت، حاکمیت با به‌کارگیریِ سانسور و نهادهای بازبینی، خود را به عنوانِ یگانه سرچشمه‌ی ساخت و پخشِ حقیقت استوار می‌سازد. هنگامی که آوای مخالفی شنیده نشود، توهمِ «خشنودیِ همگانی» و «یکپارچگیِ سخن» در شریان‌های مردم پمپاژ می‌شود.

در فلج کردنِ حافظه‌ی تاریخی، سانسور به حاکم اجازه می‌دهد تا تاریخ و سرگذشتِ پیشینیان را به دلخواه خود بازنویسی کند. با زدودنِ بخش‌هایی از رویدادها و دست‌بردن در تاریخ، نسل‌های نو از آزموده‌ها، شکست‌ها و نبردهای گذشته بی‌خبر می‌مانند و چرخه‌ی چیرگی، بی‌هیچ گزندی تکرار می‌شود.

با اتُم‌ُیزه (پاره‌پاره) کردنِ پیکره‌ی جامعه، سانسور راه را بر شکل‌گیریِ گفتمانِ یک‌پارچه میان شهروندان می‌بندد. هنگامی که افراد نتوانند دردها و ناخرسندی‌های خود را در قالبِ  ادبیات، هنر یا رسانه با یکدیگر در میان بگذارند، احساسِ تنهایی و گوشه‌گیری می‌کنند. مردان پراکنده و تک‌افتاده، هرگز نمی‌توانند در برابر قدرتِ چیره، هم‌پیمان و یکپارچه شوند. بیشترِ ما می‌دانیم که خودسانسوری، پاسبانی است در پستوی ذهنِ ما. این بدان معناست که پیروزی نهاییِ یک سیستم سروبگر ،آن دَم نیست که کتابی را خمیر می‌کند یا روزنامه‌ای را می‌بندد؛ بلکه زمانی است که موفق می‌شود یک "بازجو" یا "ممیز" را در درونِ مغزِ تک‌تک شهروندانش بنشاند.

خودسانسوری، روند و فرآیندی است که در آن فرد، از ترسِ تاوان‌های احتمالی (زندان، رانده شدن، از دست دادنِ کار یا حتی نگاه‌های سنگینِ پیرامون)، پیش‌دستی کرده و اندیشه‌هایش را خفه یا تحریف می‌کند. زیان‌هایی که خودسانسوری بر روانِ فرد و به‌ویژه پیکره‌ی جامعه وارد می‌سازد، به مراتب ویرانگرتر از بازداری و سانسور دولتی است. ویرانگری‌هایی همچون:

 آفرینش‌گری، در سرشتِ خود یک عصیان و سرکشی است؛ پرشی است به سوی ناشناخته‌ها و برهم‌زدنِ نظم  پابرجای کنونی و عادت‌های ذهنی. از این رو، نوآوری تنها در فضای آزاد نفس می‌کشد. هنگامی که ذهنِ هنرمند، نویسنده یا اندیشمند، پیش از آفرینشِ یک اثر درگیرِ سنجشِ خط قرمزها باشد، روند و فرآیندِ  زایشِ هنری به یک «معادله‌ی امنیتی و دست‌به‌عصا» فروکاسته می‌شود. من بر این باورم که: «آفرینشِ یک شاهکار در این قفس شدنی نیست!» در این برهه، هنرمند ناخواسته از یک آفرینش‌گرِ پیش‌رو، به یک حسابدارِ ترسو بدل می‌شود که پیاپی با خط‌کشِ سانسور، واژه‌ها و پندارهای خود را اندازه‌گیری می‌نماید. در پیِ آن، بی‌باکی و شجاعت برای یافتنِ فرم‌ها و مفاهیم تازه، یک‌سره نابود می‌گردد. هنگامی که تخیل، شرطی و دست‌آموز شود، پرنده‌ی اندیشه پیش از آنکه بهِ آسمان برسد، به دیوارهای ناپیدای قفسی برخورد می‌کند که خودِ نویسنده در ذهنش ساخته و پرداخته است. در چنین فضایی، ادبیات به تکرارِ مکررات و بازتولیدِ کلیشه‌های بی‌خطر تنزل می‌یابد. فرومایگی و ابتذال، درست از همین جا آغاز می‌شود؛ فرومایگی لزوماً به معنای پدیدآوردنِ کارهای سخیف نیست، بلکه به معنای تولیدِ آثاری است که نمایی آراسته دارند، اما از درون تهی، خنثی و اخته‌اند. هنری که نتواند زشتی‌ها، دوگانگی‌ها، دردها و تاریکی‌های پیرامونش را لخت و عریان کند و به چالش بکشد، دیگر هنر نیست، بلکه آرایه‌ای بی‌خاصیت برای ویترینِ وضعیتِ کنونی است. گُل‌های پلاستیکیِ رنگارنگی که نه بویی دارند و نه طراوت و تازگی.

واقعیتِ تلخ این است که شاهکارها هرگز در ذهن‌های شرطی‌شده و ترسو زاده نمی‌شوند. یک شاهکارِ ادبی، نیازمندِ شیرجه زدن به ژرف‌ترین و واکاوی در قدغن‌ترین و تاریک‌ترین لایه‌های روانِ انسان است.

ذهنی که به خودسانسوری خو گرفته، خودخواسته از نزدیک شدن به لبه‌های این پرتگاه سر باز می‌زند.

او به جای پرواز در توفانِ حقیقت، به گام برداشتن در حیاطِ خلوتِ سازش‌کاری بسنده می‌کند. تاوانِ این ترس، نازاییِ فرهنگیِ یک ملت است؛ مردمی که به این سکوت و سانسورهای درونی تن می‌دهند، شاید خروارها کتاب چاپ کنند، اما برای دهه‌ها از زایشِ  حتی یک «شاهکارِ تکاندهنده و ماندگار» که آینه‌ی تمام‌نمای روحِ زمانه باشد، بی‌بهره می‌مانند.

 گفتیم که نوآوری و خلاقیت در فضای آزاد نفس می‌کشد و در ذاتِ خود یک عصیان است؛ یعنی پرشی جنون‌آمیز به لبه‌های پرتگاهِ ناشناخته‌ها و برهم‌زدنِ  نظام موجود. اما هنگامی که سایه‌ی سنگین بازبینی و ممیزی بر میزِ کارِ هنرمند می‌افتد، نخستین چیزی که سربریده و ذبح می‌شود، «جسارت و بی‌باکیِ کشف» است. در این چارچوبِ تنگ، جسارتِ  آزمودنِ  فُرم‌های تازه و بیانِ مفاهیم نو و بدیع از میان می‌رود؛ زیرا هر نوآوری‌ای، آبستنِ گونه‌ی هنجارشکنی است و هنجارشکنی، در واژه‌نامه‌ی سانسور، بزه و جُرم به شمار می‌رود.

در چنین فضایی، ادبیات و هنر به پناهگاهِ امنِ «کلیشه‌ها» می‌خزند و به تکرار مکررات فرو کاسته می‌شوند. رسالت و خویش‌کاریِ هنر، بیدار کردن و نیشتر زدن به خوابِ سنگینِ جامعه است، اما هنری که از صافیِ سوداندیشی و مصلحت می‌گذرد، تنها لالایی می‌خواند تا تباهیِ پیرامون را پایدار سازد.

پیشینه‌ی ادبیات گواه است که تمام شاهکارهای ادبی فرزندانِ توفان‌اند، نه برآیندِ ترس و احتیاط در هوای مُرده. یک شاهکار زمانی آفریده می‌شود که خالقش، بی‌هیچ سپری، با عریان‌ترین دردهای بشری و تاریک‌ترین زوایای روزگارش روبه‌رو شود. ذهنی که به خودسانسوری خو کرده است، بسانِ پرنده‌ای است که حتی اگر روزی درِ قفس را هم به رویش بگشایند، دیگر پرواز را به خاطر نمی‌آورد؛ چرا که ماهیچه‌های پندارش از فرطِ بی‌استفادگی، تحلیل رفته و فلج شده‌اند.

فردی که پوسته خود را سانسور می‌کند، ناچار است زیستی دوگانه داشته باشد. او در خلوت خود یک شخصیتی است و در پهنه‌ی همگانی شخصیتی دیگر. این شکافِ ژرف میان «آنچه هست» و «آنچه می‌نمایاند»، رفته‌رفته مایه‌ی  فروپاشیِ هویت و گرفتاری و ابتلا به ازخودبیگانگیِ روانی می‌گردد. نویسنده‌ای که  حقیقتِ خویش را پنهان می‌دارد، دیگر نمی‌تواند در آینه، حتی در چشم‌های خود بنگرد، چه رسد به نگاه در چشمِ وجدانِ بیدارِ مردم.

خودسانسوری، تنها خط زدنِ واژگان و «نگفتن» نیست؛ فاجعه از آنجا آغاز می‌گردد که فرد برای پر کردنِ جای خالیِ حقیقتِ سرکوب‌شده، ناگزیر به نهادینه کردنِ دروغ و دورویی می‌شود. این تمرینِ روزمره‌ی دروغ‌گویی، رفته‌رفته زشتیِ آن را می‌زداید. هنگامی که افراد می‌آموزند که برای بقا و ماندگاری، حفظ شغل، یا در امان ماندن از تیغِ ممیزی و بازبینی‌ها، حرفِ دلشان را فرو دهند و دقیقاً همان چیزی را بر زبان برانند که دستگاه می‌طلبد ،استحاله و دگردیسیِ تاریکِ یک ملت آغاز می‌شود.

در چنین فضایی، دورویی دیگر یک خویِ ناپسند نیست، بلکه به یک «هنجارِ اجتماعی» و یک «مهارتِ زنده ماندن» ارتقا می‌یابد. جامعه به یک سالنِ نمایشِ بزرگ تبدیل می‌شود که در آن، همه در حالِ بازی کردنِ نقش‌هایی هستند که حاکمان برایشان نوشته‌اند. دستاوردِ  مستقیم این  نمایشِ اجباری، شکل‌گیریِ یک «زیستِ دوگانه» و فروپاشیِ باورمندی و اعتماد میان شهروندان است. آدمها در خلوتِ خانه‌ها، بزم‌های نهان و تاریکخانه‌ی ذهنشان، سرکش، خرده‌گیر و آزادی‌خواه‌اند، اما به محض ورود به گستره‌ی همگانی، نقابِ هم‌رنگی، هنجارخواهانه و هم‌سویی به چهره می‌زنند.

خطرناکترین بخشِ داستان این است که وقتی یک نقاب را برای زمانِ دراز به چهره می‌زنید، کم‌کم به پوستِ صورتتان می‌چسبد و بخشی از گوشتِ شما می‌شود و مرزِ میانِ خودِ واقعی و  خودِ سانسورشده از میان می‌رود. در سرزمینی که همه ماسک بر چهره دارند،  باورِ و اعتماد همگانی به‌سرعت فرو می‌ریزد. هیچ‌کس نمی‌داند کسی که روبه‌روی او نشسته، در حالِ بیانِ حقیقت است یا دارد دیالوگ‌های دیکته‌شده‌ی سوداندیشی را واگویه می‌کند. هنگامی که نتوانیم به واژگان یکدیگر پشت‌گرم باشیم، پیوندهای انسانی از هم می‌گسلند و  بدگمانیِ بیمارگونه جای همبستگی و اتحاد را می‌گیرد و سرانجام، این فرآیند، اخلاق و منشِ نیک انسان هنرمند را به مسلخ می‌برد.

در سیستمی که پاداش‌ها ،جایزه‌ها و تریبون‌ها به کسانی می‌رسد که بهتر دروغ می‌گویند و ماهرانه‌تر خود را سانسور می‌کنند، «صداقت» به یک نقضِ  خطرناک و نوعی نادانی بدل می‌شود. اینجاست که  نُمادِ «روسپی سانسور» به عریان‌ترین شکلِ خود رخ می‌نماید.

افراد می‌آموزند که حقیقت، آزادگی و اندیشه‌ی خود را در بازارِ مکاره‌ی قدرت، به بهای امنیت، نان یا آوازه و شهرت بفروشند. جوامع‌ای که دروغ را به عنوانِ ابزارِ ماندگاری و بقا پذیرفته‌اند تا شاید زنده بمانند، مدتهاست که از درون مرده‌اند و شگفت آنکه خود نیز می‌دانند که دیگر نفس نمی‌کشند.

 

شکنجه‌ی روانیِ خاموش و خشمِ کور یعنی فرو دادنِ واژگان، همانندِ بلعیدنِ خورده‌شیشه‌هایی است که شاید در بیرون خونریزی به راه نیندازند، اما رفته‌رفته تمام راه‌های تنفسی و گوارشیِ روانِ نویسنده را می‌خراشند. خفه کردنِ باورها، عقاید و نقاب زدن بر چهرِه‌ی اندیشه، تنها یک کنشِ سیاسی یا اجتماعی نیست؛ بلکه یک «شکنجه‌ی روانیِ خاموش» است که فرد هر روز بر روح و روانِ خویش پیاده می‌کند.

در دانشِ فیزیک پایه‌ای هست که می‌گوید: «نیرو هرگز از میان نمی‌رود، بلکه از شکلی به شکلِ  دیگر تبدیل می‌شود.» این قانون، به گونه‌ای بی‌رحمانه‌تر در روانِ انسانِ سرکوب‌شده نیز پابرجاست. واژگان، اعتراضات و اندیشه‌هایی که اجازه و پروانه‌ی زایش نمی‌یابند، دود نمی‌شوند تا به هوا بروند؛ آنها در تاریک‌ترین گوشه‌های ناخودآگاهِ فرد، ته‌نشین شده و رسوب می‌کنند و به توده‌ای از انرژیِ تاریک و سرکوب‌شده بدل می‌گردند.

این انباشتِ روانی، دو پیامدِ ویرانگر برای نویسنده، هنرمند و شهروندِ جامعه به دنبال دارد:

نخست آنکه بارِ روانیِ این پنهان‌کاریِ پوسته، کمرشکن است. هنرمند یا شهروندی که هر روز ناچار است بخشِ بزرگی از هویت، عقاید، باورها و دردهای خود را زیرِ خاکسترِ سازش‌کاری خاک کند، تمامِ توانِ روانیِ خود را صرفِ «پاسبانی از این زندانِ درونیِ خودساخته» می‌کند. او همزمان هم زندانی است و هم زندانبان. این درگیریِ فرساینده، رمقی برای او در زندگی، عشق، مهرورزی و خلاقیت باقی نمی‌گذارد. به همین رو است که در جوامعِ درگیر با خفقان و سانسور سیستماتیک، سایه‌ی سنگینِ افسردگی و  پژمردگیِ جمعی، گوشه‌گیری، انزواطلبی، اضطراب و دلشوره‌های بی‌دلیل، بر سرِ مردم خیمه می‌زند. روحِ انسان در این ناسازگاری و تضادِ همیشگی، ذره‌ذره ساییده می‌شود و تحلیل می‌رود.

 

دوم، آن جامعه‌ای است که خودش را می‌درد. ناگوارترین پیامدِ این انباشتِ روانی ،تبدیل آن به یک بشکه‌ی باروت است. هنگامی که انسان‌ها نتوانند گریبانِ بانیانِ بنیادینِ رنج‌ها و خفقانِ خود را در پهنه‌ی همگانی (از طرق نوشتن، گفتن و اعتراض مدنی) بگیرند، این خشم تلنبار و متراکم شده به دنبالِ یک دریچه‌ی خروج می‌گردد. در نبودِ آزادیِ بیان، این دریچه بیشتر به روِی «ناتوان‌ترها و ضعیف‌ترها» باز می‌شود. این‌جاست که با پدیده‌ی «خشمِ کور» و «جابه‌جاییِ خشونت» روبه‌رو می‌شویم. خشمی که باید متوجهِ ساختارِ سرکوبگر و سانسورچی می‌شد، اکنون به صورت افقی در کوی و برزن پخش می‌شود. در قالبِ پرخاشگری‌های بی‌دلیل در شلوغیِ خیابان، خشونت‌های خانگی، درگیری‌های خیابانی بر سرِ چیزهای پیش‌پاافتاده، و دشنام‌های لجام‌گسیخته در فضای مجازی.

در این میان سانسور، با بستنِ دهان‌ها، در حقیقت دست‌ها را برای دریدنِ یکدیگر باز می‌گذارد. جامعه‌ای که واژگانش را اخته کرده‌اند ،به جای گفتگو، چنگ و دندان نشان می‌دهد و در نهایت، به جای ایستادن در برابرِ قدرت، خود را از درون پاره‌پاره می‌کند.

 

در گورستانِ واژه‌های نانوشته درسرگذشتِ ادبیاتِ جهان، گورهای باشکوهی از واژه‌هایی است که هرگز نوشته نشدند و نویسندگانی که زیر بارِ سنگینِ «بازجوی درون» خرد شدند. هنگامی که به زندگی نام‌آورانِ ادبیات در سایه‌ی فرمانروایی‌های خودکامه می‌نگریم، می‌بینیم که خودسانسوری چگونه نه تنها کارها، که جان و روانِ آفرینشگر را هم به مسلخ برده است.

«میخائیل بولگاکف»، خالقِ  شاهکارِ «مرشد و مارگاریتا»، یکی از دردناک‌ترین نمونه‌های این پیکارِ درونی است. در سایه‌ی هراسِ استالینی، بولگاکف چنان در چنبره‌ی ترس و ناامیدی گرفتار شده بود که نسخه‌ی نخستینِ رُمانش را با دست‌های خود در آتش انداخت. اگرچه او بعدها در همین رُمان نوشت «دست‌نوشته‌ها نمی‌سوزند»، اما حقیقتِ تلخ این است که روانِ نویسنده در شعله‌های آن آتش سوخت. او سال‌ها در گوشه‌گیری، انزوا و با ترس از کشف شدنِ دست‌نوشته‌هایش نوشت؛ و پیش از آنکه چاپ شدنِ شاهکارش را ببیند، از فرطِ فشارهای روانی و جسمی جان سپرد. خودسانسوری و وحشت از سانسور، از او مردی ساخته بود که در تاریکیِ مطلق، با اشباحِ واژگانش می‌جنگید.

یا نویسنده‌ی توانا «بوریس پاسترناک» را به یاد بیاوریم، کسی که برای نوشتنِ شاهکارِ «دکتر ژیواگو» چنان زیرِ فشارِ ماشینِ سرکوب قرار گرفت که حتی پس از برنده شدن جایزه نوبل ادبیات، ناچار شد با خرد شدن و از ترس جان خود و یارانش، آن را نپذیرد. سیستم او را واداشت تا صدای خویش را در گلو خفه کند. این گوشه‌گیریِ اجباری و تمرینِ پیوسته برای نگفتنِ حقیقت، سرانجام قلب او را از کار انداخت.

در جغرافیای ادبیات خودمان نیز کم نیستند نام‌های بزرگی که تیغِ سانسور، شاه‌رگِ خلاقیت و آفرینشگری‌شان را زد. نویسندگانی چون صادق هدایت و دیگران که نتوانستند در فضای خفقان دوام بیاورند و در تبعید، دور از زبان و مردمی که برایشان می‌نوشتند، از شدت پژمردگی و تنهایی آب شدند.

فاجع‌ی بنیادین در مسلخِ  قلم اما، از آنجا آغاز می‌گردد که خودسانسوری، نویسنده را به «هم‌دستِ جلاد و دژخیمِ خویش» بدل می‌کند. هنرمند، که رسالتش یافتن و بیانِ حقیقتِ عریان است، ناگزیر می‌شود جامه‌ی سازش و سوداندیشی بر تنِ اندیشه‌هایش بپوشاند. این دوگانگیِ فرساینده، رفته‌رفته به گونه‌ای «اسکیزوفرنیِ  (روانگسیختگی) ادبی» می‌انجامد. نویسنده در خلوت خود به پرواز می‌اندیشد، اما روی کاغذ، بالِ پرنده‌هایش را می‌چیند تا مبادا از قفسِ خط قرمزها بیرون بزنند، و یا از مهر نمی‌گوید تا دهانش بوی عشق نگیرد.

این فرآیندِ دردناک، دو پیامدِ مرگبار برای روح و روانِ خالق اثر دارد:

نخستین آن، احساسِ گناه و شرم مزمن است. نویسنده‌ای که برای چاپ شدنِ اثرش تن به خودسانسوری می‌دهد، همواره با احِساسِ شرمساری دست به گریبان است. او می‌داند که به مخاطبش، خواننده‌اش، به هنر و از همه مهمتر، به خودش پشت کرده است. این شرمِ نهان ،اغلب به افسردگی‌های عمق، انزواطلبی و گوشه‌گیری، پناه بردن به داروهای آرام‌بخش، و در سرانجام به ویرانیِ تن و روان می‌انجامد. هنگامی که نویسنده واژگانش را اخته می‌کند، در حقیقت در حالِ  بریدنِ تکه‌ای از روح و جانِ خویش است.

دوم، مرگِ  چشمه‌ی زایش است. زمانی که نویسنده برای زمانی دراز خود را سانسور می‌کند، کم‌کم مرز میان «حقیقت» و «دروغِ مصلحتی» در ذهنش پاک می‌شود. او پس از چندی دیگر نیازی به سانسورچیِ بیرونی ندارد؛ ذهنِ او دست‌آموز شده است و به شکل خودکار، ایده‌های بی‌باکانه و جسور را پیش از رسیدن به خودآگاه، در همان نطفه خفه می‌کند. در این نقطه، نویسنده به یک «میرزابنویسِ» بی‌خطر و اخته فروکاسته می‌شود و چشمه‌ی زایایِ هنرِ او برای همیشه می‌خشکد. او زنده است، می‌نویسد، اما از درون مُرده و واژگانش بی‌جان بر روی کاغذ ایستاده‌اند.

 

پایان سخن آنکه،برای رهایی از روسپی‌خانه‌ی خودخاموشی باید بدانیم، «روسپی سانسور» زاده‌ی ترس است و از سکوتِ ما تغذیه می‌کند و جان می‌گیرد. دگرسانسوری دیوارهای زندان را می‌سازد، اما این خودسانسوری است که درِ سلول را از درون قفل می‌کند. تا زمانی که نویسنده، روزنامه‌نگار و شهروند، به بازجوی درونِ ذهنِ خود باج می‌دهد، هیچ دگرگونیِ بنیادینی در بیرون رخ نخواهد داد.

ادبیاتِ راستین و اصیل، همواره نقطه‌ی روبه‌رویِ تن‌دردادن است. واژگان باید باکره بمانند؛ نه به معنای پاکیِ کودکانه، بلکه به معنای دست‌نخوردگی در برابرِ  تجاوز و دست‌درازیِ سوداندیشی و قدرت.

رسالت و خویش‌کاریِ قلم، ایستادن در برابر این روسپیگری و بازپس‌گیریِ آزادگیِ واژه‌هاست.

بازپس‌گیری شرافت واژگانِ جاندار، حتی اگر بهای آن، خط خوردن و قدغن شدن باشد.

زیرا واژه‌ای که در راندگی و توقیف بماند، بسیار شکوهمندتر از کتابی است که در بازارِ قدرت، برای تکه‌نانی تن‌فروشی کرده باشد.

 


 

 

پی‌نوشت:

پاکسازی کامل یک متن از واژگان عربی (سره‌نویسی مطلق)، گاهی ممکن است به روانی و آهنگِ ادبیِ نوشته آسیب برساند. با این حال، من تمام تلاش خود را در این جستار به کار بستم و در آینده نیز به‌کار خواهم بست تا با جایگزینیِ هنرمندانه‌ی واژگانِ عربی با برابرهایِ شیوا، اصیل و شکوهمندِ پارسی، روحِ پرخروشِ نوشته را حفظ کنم و آن را در فرمی ادیبانه آراسته، و به شما پیشکش کنم. در ایـن جســتار، گـاهـی واژگـانی چـــون «فـاحـشه» به «روسـپـی/تـن‌فـروش»، «مصـلحـت» به «سوداندیشی/سازش»، «مقاله» به «جستار»، و «حاکمیت» به «فرمانروایی» برگردانده شده‌اند تا شکوه زبان پارسی در خدمتِ این جستارِ بیدارگر قرار گیرد.