باران از عصر شروع شده بود؛ آرام و بی‌وقفه، مثل کسی که حرفی برای گفتن دارد اما نمی‌داند از کجا شروع کند.

لئون پشت پنجره ایستاده بود و به خیابان نگاه می‌کرد. قطره‌ها روی شیشه سر می‌خوردند و چراغ‌های ماشین‌ها را به خط‌هایی لرزان تبدیل می‌کردند. از آشپزخانه صدای برخورد قاشق با لبه فنجان می‌آمد. اِوا چای دم کرده بود و بوی آن تا اتاق نشیمن می‌رسید؛ همان بویی که سال‌ها بود عصرهای خانه را پر می‌کرد.

لئون ساعت را نگاه کرد. هفت و ده دقیقه.

باید برای شام چیزی می‌خرید. باید قبض برق را پرداخت می‌کرد. باید به ویکتور زنگ می‌زد و درباره قرار هفته آینده تصمیم می‌گرفت. باید به نوآ یادآوری می‌کرد که گزارش کاری‌اش را دوباره بررسی کند. باید به کلارا می‌گفت آخر هفته به دیدنش می‌رود.

کارها هیچ‌وقت تمام نمی‌شدند. هر بار که یکی را از فهرستش خط می‌زد، دو کار دیگر جایش را می‌گرفتند. انگار زندگی اتاقی بود که هرچه بیشتر مرتبش می‌کرد، شلوغ‌تر می‌شد.

اِوا از آشپزخانه پرسید:

(چایت رو می‌خوری؟)

لئون بدون اینکه برگردد، گفت:

(الان.)

این کلمه را زیاد به کار می‌برد. الان. بعدا. هفته آینده. وقتی اوضاع بهتر شد.

وقتی وام تمام شد، سفر می‌رفتند. وقتی نوآ کارش را پیدا کرد، چند روزی به خانه ساحلی قدیمی‌شان سر می‌زدند. وقتی پروژه جدید به نتیجه رسید، لئون بالاخره وقت می‌کرد کتابی را که سال‌ها کنار تختش مانده بود بخواند. وقتی زندگی کمی آرام‌تر شد، شاید می‌توانست بفهمد چرا با وجود داشتن چیزهایی که زمانی آرزویشان را داشت، هنوز احساس می‌کرد چیزی کم است.

او به کمبود عادت کرده بود؛ به آن فضای خالی نامرئی که هیچ خریدی، هیچ موفقیتی و هیچ خبر خوبی پرش نمی‌کرد.

تلفنش زنگ خورد. ویکتور بود.

لئون تماس را رد کرد و پیام کوتاهی فرستاد: (بعدا زنگ می‌زنم.)

بعد دستش را روی سینه گذاشت.

درد ناگهانی نبود؛ بیشتر شبیه فشار سنگینی بود که آرام‌آرام از درون بالا می‌آمد. خواست صدا بزند، اما صدایش از گلویش بیرون نیامد. دستش به لبه میز خورد. فنجان روی زمین افتاد و صدای شکستن آن در اتاق پیچید.

آخرین چیزی که دید، نور زرد چراغ آشپزخانه بود.

بعد همه‌چیز خاموش شد.

وقتی دوباره توانست ببیند، روی زمین نبود.

کنار پنجره ایستاده بود و به مردی نگاه می‌کرد که روی فرش افتاده بود. مرد پیراهن خاکستری او را به تن داشت. دستش زیر بدنش مانده بود و چشم‌هایش نیمه‌باز بود.

لئون چند لحظه طول کشید تا بفهمد آن مرد خودش است.

خواست جلو برود. زانو بزند. شانه‌اش را تکان بدهد. به خودش بگوید بلند شو، هنوز کارهای زیادی مانده است.

اما پاهایش از زمین جدا نمی‌شدند؛ نه به این دلیل که سنگین بودند، بلکه چون دیگر نمی‌دانست بدنش کجاست.

اِوا از آشپزخانه بیرون آمد. اول به فنجان شکسته نگاه کرد، بعد به لئون افتاده روی زمین.

فنجان دیگری از دستش رها شد.

صدای فریادش خانه را پر کرد.

لئون نامش را صدا زد. چند بار. آن‌قدر که گلویش درد گرفت، هرچند دیگر گلویی نداشت. اِوا او را نمی‌شنید. کنار بدنش زانو زده بود و با دست‌هایی لرزان سعی می‌کرد به او کمک کند.

لئون تازه فهمید که اتفاقی افتاده است که هیچ‌کدام از کارهای نیمه‌تمامش نمی‌توانند تغییرش دهند.

دیگر فردایی وجود نداشت که به آن موکولش کند.

خانه در روزهای بعد پر از آدم شد.

آدم‌هایی که بعضی از آن‌ها لئون را خوب می‌شناختند و بعضی دیگر فقط چند بار با او شام خورده بودند. گل آوردند، آرام حرف زدند و جمله‌هایی گفتند که لئون در تمام عمرش تصور کرده بود روزی درباره او خواهند گفت.

(مرد زحمت‌کشی بود.)

(همیشه می‌شد رویش حساب کرد.)

(خانواده‌اش را دوست داشت.)

او کنار دیوار ایستاده بود و به حرف‌هایشان گوش می‌داد.

هیچ‌کس دروغ نمی‌گفت. او واقعا زحمت کشیده بود. واقعا می‌شد رویش حساب کرد. واقعا خانواده‌اش را دوست داشت.

اما چرا هیچ‌کس نمی‌گفت که چقدر خندیدن را به تعویق انداخت؟ چرا کسی نمی‌دانست چند بار در تعطیلات کنار خانواده‌اش نشسته و به جای گوش‌دادن به حرف‌هایشان، درباره کار فردا فکر کرده است؟ چرا هیچ‌کس نمی‌دانست گاهی از زندگی‌اش خسته می‌شد، بی‌آنکه بتواند دلیل روشنی برای این خستگی پیدا کند؟

شاید چون خودش هم نمی‌دانست.

اِوا کنار تابوت نشسته بود. دستش را روی چوب گذاشته بود و به نقطه‌ای خیره شده بود که هیچ‌کس دیگری نمی‌دید.

لئون کنار او نشست.

(اِوا، من اینجام.)

زن سرش را پایین انداخت.

لئون برای نخستین بار آرزو کرد که کاش می‌توانست فقط یک بار دیگر صدای همسرش را بشنود؛ حتی اگر قرار بود او دوباره درباره ظرف‌های نشسته، قبض‌های پرداخت‌نشده یا بی‌حوصلگی لئون حرف بزند.

او هیچ‌وقت فکر نکرده بود روزی دلتنگ همین چیزهای کوچک شود.

بعد از مراسم، خانه آرام شد؛ اما نه آن آرامشی که لئون همیشه می‌خواست.

اِوا صبح‌ها دیرتر از خواب بیدار می‌شد. فنجان چای را جلوی صندلی خالی لئون می‌گذاشت و چند دقیقه به آن نگاه می‌کرد. بعد فنجان را برمی‌داشت و چای سردشده را در سینک می‌ریخت.

روز سوم، کلارا به خانه آمد.

پالتوی خیسش را درآورد و مادرش را در آغوش گرفت. مدت زیادی همان‌طور ماندند. بعد کلارا به اتاق نشیمن رفت و کنار پنجره نشست؛ همان‌جایی که پدرش عادت داشت بایستد.

مامان، یادت هست بابا همیشه می‌گفت وقتی بازنشسته بشه، می‌خواد یک باغچه داشته باشه.

اِوا لبخند کم‌رنگی زد.

(می‌گفت اول باید خونه رو عوض کنیم، بعد باغچه.)

کلارا خندید؛ خنده‌ای کوتاه که ناگهان به گریه تبدیل شد.

لئون به او نگاه کرد. یادش آمد یک بار کلارا در کودکی گلدانی کوچک برایش آورده بود. گیاه از شدت بی‌آبی خم شده بود. لئون به‌جای تشکر، به او گفته بود باید یاد بگیرد درست از چیزی مراقبت کند.

کلارا آن روز گلدان را با خودش برده بود.

لئون تا آن لحظه نمی‌دانست آن جمله هنوز در خاطر دخترش مانده است.

کاش می‌توانست به او بگوید که از همان گلدان خوشحال شده بود؛ فقط آن‌قدر گرفتار فکرهایش بود که نتوانست خوشحالی‌اش را نشان بدهد.

اما حقیقت این بود که حتی خودش هم آن خوشحالی را به‌درستی به خاطر نمی‌آورد.

چند هفته گذشت.

لئون فهمید که نمی‌تواند از خانه دور شود. هر بار که تلاش می‌کرد از در بیرون برود، دوباره در همان اتاق ظاهر می‌شد. انگار چیزی نامرئی او را به آدم‌هایی گره زده بود که هنوز نمی‌توانست رهایشان کند.

یک صبح، نوآ به خانه آمد. پسرش خسته به نظر می‌رسید. کیفش را روی زمین انداخت، کت‌اش را روی مبل گذاشت و مستقیم به اتاق پدر رفت.

در کشوی میز به دنبال چیزی گشت و بالاخره دفترچه‌ای قدیمی پیدا کرد.

لئون آن را شناخت. دفترچه‌ای بود که سال‌ها پیش برای نوشتن یادداشت‌های شخصی خریده بود و بعد از چند صفحه، فراموشش کرده بود.

نوآ روی صندلی نشست و دفترچه را باز کرد.

صفحه‌های اول پر از فهرست بودند؛ کارهایی که باید انجام می‌شدند، هدف‌هایی که باید به آن‌ها می‌رسید، عددهایی که باید از آن‌ها عبور می‌کرد.

در یکی از صفحه‌ها نوشته شده بود:

(وقتی درآمدم بیشتر شود، دیگر نگران آینده نخواهم بود.)

چند صفحه بعد:

(وقتی خانه را بخریم، می‌توانیم واقعا زندگی کنیم.)

و در صفحه‌ای دیگر:

(وقتی بچه‌ها بزرگ شوند، وقت بیشتری برای خودمان خواهم داشت.)

نوآ ورق زد.

(وقتی همه‌چیز سر جای خودش قرار بگیرد، شاید بالاخره احساس کنم کافی است.)

این جمله را چند بار خواند.

بعد دفترچه را بست و آن را روی میز گذاشت.

(تمام عمرش منتظر بود.)

صدایش آن‌قدر آرام بود که لئون به‌سختی شنید.

نوآ سرش را میان دست‌هایش گرفت.

(منم همین‌طورم.)

لئون به پسرش نگاه کرد.

سال‌ها به نوآ گفته بود بیشتر تلاش کند، بهتر تصمیم بگیرد، اشتباهاتش را تکرار نکند. هر بار که پسرش از چیزی خوشحال می‌شد، لئون به او یادآوری می‌کرد که هنوز راه زیادی مانده است.

فکر می‌کرد دارد او را برای زندگی آماده می‌کند.

حالا می‌دید که شاید فقط همان نارضایتی قدیمی را به او سپرده بود؛ چیزی که خودش هرگز نتوانسته بود از شرش خلاص شود.

نوآ دفترچه را برداشت و از اتاق بیرون رفت.

لئون برای اولین بار آرزو نکرد که می‌توانست به زندگی برگردد تا کارهای ناتمامش را تمام کند.

آرزو کرد می‌توانست به پسرش بگوید که لازم نیست برای شایسته‌بودن، هر روز خودش را اثبات کند.

بهار از راه رسید.

درختی که پشت پنجره آشپزخانه دیده می‌شد، جوانه زده بود. اِوا پرده‌ها را کنار می‌زد و پنجره را باز می‌کرد تا هوای تازه وارد خانه شود.

یک روز، کلارا با چند گلدان کوچک آمد.

(این‌ها رو برای تراش خریدم.)

اِوا یکی از گلدان‌ها را گرفت.

(بابات اگر بود، می‌گفت اول باید جای مناسبی براشون پیدا کنیم.)

کلارا لبخند زد.

(بعد هم می‌گفت وقتی باغچه درست شد، می‌تونیم ازشون مراقبت کنیم.)

این بار هر دو خندیدند.

لئون کنارشان ایستاده بود. خنده‌شان او را خوشحال کرد و در همان حال چیزی درونش فشرده شد. از اینکه دخترش می‌توانست بخندد، خوشحال بود؛ از اینکه خودش دیگر نمی‌توانست کنار آن‌ها بنشیند و در خنده‌شان شریک شود، اندوهگین.

مدت‌ها تصور می‌کرد عشق یعنی آدم‌ها بدون تو نتوانند ادامه بدهند. حالا می‌فهمید عشق گاهی یعنی بتوانند ادامه بدهند، حتی وقتی جای خالی‌ات هنوز در اتاق باقی است.

اِوا گلدان‌ها را کنار پنجره گذاشت.

(فکر کنم باید یه میز کوچیک هم برای تراس بخریم.)

کلارا گفت:

(چرا بخریم؟)

(بابات همیشه می‌گفت اول باید...)

جمله‌اش نیمه‌تمام ماند.

چند ثانیه به گلدان‌ها نگاه کرد. بعد شانه بالا انداخت.

(نه. این بار منتظر نمی‌مونیم.)

لئون به صورت همسرش خیره شد.

این اولین بار بود که اِوا چیزی را بدون او تصمیم می‌گرفت، نه از روی اجبار، بلکه چون زندگی هنوز ادامه داشت و او می‌خواست در آن سهمی داشته باشد.

لئون نمی‌دانست باید از این موضوع خوشحال باشد یا غمگین.

شاید هر دو.

ویکتور دیرتر از بقیه به خانه آمد.

در دستش پاکتی بود که مدت‌ها پیش برای لئون خریده بود؛ بلیت‌های سفری کوتاه به شهری ساحلی که هر دو در جوانی درباره‌اش حرف زده بودند.

سال‌ها بود قرار بود با هم به آنجا بروند.

یک بار لئون گفته بود بعد از ارتقای شغلی. بار دیگر گفته بود بعد از تمام‌شدن اقساط خانه. دفعه آخر، ویکتور تاریخ مشخصی پیشنهاد داده بود و لئون جواب داده بود که باید برنامه‌هایش را بررسی کند.

برنامه‌ها هیچ‌وقت بررسی نشدند.

ویکتور روی صندلی نشست و پاکت را روی میز گذاشت.

می‌دونی چیه، لئون؟ من همیشه فکر می‌کردم تو از من منطقی‌تری. فکر می‌کردم داری درست زندگی می‌کنی، چون همیشه برای همه‌چیز برنامه داری.

لبخند تلخی زد.

(حالا نمی‌دونم باید ازت عصبانی باشم یا دلم برات بسوزه.)

مدتی سکوت کرد.

(منم خیلی چیزها رو عقب انداختم. همیشه منتظر بودم یه وقت مناسب پیدا بشه. انگار زندگی باید اول ازم اجازه می‌گرفت تا شروع بشه.)

لئون کنار پنجره ایستاده بود.

ویکتور سرش را بلند کرد.

(فکر کنم باید برم اون سفر.)

پاکت را برداشت و در جیبش گذاشت.

(تنهایی.)

لئون برای اولین بار احساس کرد چیزی درونش آرام می‌شود. نه اینکه پشیمانی‌اش از بین رفته باشد، بلکه چون می‌دید یک فرصت ازدست‌رفته، شاید بتواند برای کسی دیگر به فرصتی تازه تبدیل شود.

او دیگر نمی‌توانست با ویکتور سفر کند.

اما شاید ویکتور هنوز می‌توانست برود.

تابستان رسید.

نوا در کار جدیدش پذیرفته شد، اما برخلاف انتظارش، خبر را با هیجان چندانی به خانواده نگفت. وقتی اِوا پرسید چرا خوشحال نیست، شانه بالا انداخت.

(هنوز معلوم نیست از پسش بربیام یا نه.)

اِوا به او نگاه کرد.

(لازم نیست همین امروز از پس همه‌چیز بربیای.)

نوا چیزی نگفت.

بعد از شام، به اتاق پدرش رفت و دفترچه را دوباره باز کرد. مدت زیادی به جمله‌های قدیمی نگاه کرد. سپس صفحه آخر را پیدا کرد؛ صفحه‌ای که لئون هیچ‌وقت چیزی در آن ننوشته بود.

نوا قلمی برداشت و نوشت:

(امروز کاری را شروع کردم که از آن می‌ترسم. هنوز نمی‌دانم موفق می‌شوم یا نه. اما امروز، همین‌قدر کافی است.)

قلم را روی میز گذاشت.

لئون جمله را خواند.

کافی است.

این دو کلمه سال‌ها برای او معنایی نداشتند. همیشه فکر کرده بود کافی‌بودن یعنی رسیدن به آخرین پله؛ جایی که دیگر چیزی برای نگرانی باقی نمی‌ماند. اما آن پله هیچ‌وقت پیدا نشده بود. هر بار که به جایی می‌رسید، هدف تازه‌ای در دوردست ظاهر می‌شد.

حالا پسرش در همان جایی ایستاده بود که لئون سال‌ها از آن فرار کرده بود: میان ندانستن و ادامه‌دادن.

لئون خواست دستش را روی شانهٔاو بگذارد.

دستش از بدن نوآ گذشت.

پسرش سرش را بلند کرد، انگار صدای نامعلومی شنیده باشد. بعد لبخند کم‌رنگی زد و دفترچه را بست.

(شب بخیر، بابا.)

لئون نمی‌دانست آیا نوآ او را حس کرده یا فقط با خاطره‌اش حرف زده است.

اما برای نخستین بار، لازم نبود جوابش را بداند.

اِوا هم کم‌کم تغییر کرد.

روزهایی بود که صبح از خواب بیدار می‌شد و پیش از آنکه چشم‌هایش کاملا باز شوند، دستش را به سمت جای خالی لئون در تخت می‌برد. روزهایی بود که از دیدن مردی با پیراهن خاکستری در خیابان، برای یک لحظه نفسش بند می‌آمد. گاهی هنگام خرید، چیزی را که لئون دوست داشت برمی‌داشت و بعد یادش می‌افتاد دیگر کسی منتظر آن نیست.

اما روزهای دیگری هم بود.

روزهایی که با کلارا به بازار می‌رفت. روزهایی که برای خودش کتاب می‌خرید. روزهایی که عصرها روی تراش می‌نشست و بدون اینکه منتظر بازشدن در باشد، چای می‌نوشید.

یک شب، کلارا از او پرسید:

(مامان، فکر می‌کنی بابا می‌دونست چقدر دوستش داشتیم؟)

اِوا مدت زیادی به سوال فکر کرد.

(نمی‌دونم. شاید نه به اندازه‌ای که باید می‌فهمید.)

کلارا سرش را پایین انداخت.

(کاش بیشتر بهش می‌گفتیم.)

اِوا دست دخترش را گرفت.

(منم کاش بیشتر بهش گفته بودم. ولی نمی‌تونیم تمام عمرمون رو صرف فکرکردن به چیزهایی کنیم که دیگه نمی‌تونیم تغییرشون بدیم.)

کلارا به او نگاه کرد.

اِوا ادامه داد:

(دوست‌داشتن آدم‌ها فقط به این نیست که وقتی کنارمون هستن بهشون بگیم دوستشون داریم. باید یاد بگیریم وقتی هنوز فرصت داریم، باهاشون زندگی کنیم. با همه روزهای معمولی، با حرف‌های تکراری، با خستگی‌هاشون.)

مکث کرد.

(و وقتی دیگه نیستن، باید اجازه بدیم خاطره‌شون کنار زندگی‌مون بمونه، نه اینکه جای زندگی رو بگیره.)

لئون این حرف‌ها را شنید.

اگر می‌توانست گریه کند، شاید آن شب برای اولین بار گریه می‌کرد.

نه فقط برای خودش، بلکه برای تمام سال‌هایی که در کنار اِوا بود و حضورش را با بودن واقعی اشتباه گرفته بود.

او به خانه برگشته بود، هر روز. اما چند بار واقعا در خانه حضور داشت؟

چند بار صدای همسرش را شنیده بود، بی‌آنکه هم‌زمان به مسئله‌ای دیگر فکر کند؟ چند بار به چشم‌های فرزندانش نگاه کرده بود، بدون آنکه بخواهد آن‌ها را برای آینده‌ای بهتر آماده کند؟

زندگی از کنار او نگذشته بود.

او بارها از کنار زندگی گذشته بود.

پاییز دوباره رسید.

ویکتور از سفر برگشت. عکس‌هایی برای اِوا و کلارا آورده بود؛ دریا، خیابان‌های سنگ‌فرش‌شده، یک کافه کوچک و صندلی خالی کنار پنجره.

در یکی از عکس‌ها، ویکتور رو به دوربین لبخند می‌زد. موهایش آشفته بود و یقه پیراهنش از باد بالا آمده بود.

این یکی رو دوست دارم عکس را به اِوا نشان داد. (اون روز هیچ برنامه‌ای نداشتم. صبح که بیدار شدم، نمی‌دونستم قراره کجا برم. فقط از هتل زدم بیرون و راه افتادم.)

کلارا خندید.

(باورم نمی‌شه تو بدون برنامه از خونه بیرون رفته باشی.)

ویکتور هم خندید.

(خودمم باورم نمی‌شه.)

بعد عکس دیگری بیرون آورد. دریا در آن خاکستری بود و آسمان ابری. روی شن‌ها کسی دیده نمی‌شد.

(این رو برای لئون گرفته بودم.)

اِوا عکس را گرفت و مدتی به آن نگاه کرد.

(خوشش می‌اومد.)

(می‌دونم.)

ویکتور دیگر چیزی نگفت.

عکس را روی میز گذاشتند، کنار دفترچه لئون. دو چیز از دو زمان متفاوت، کنار هم: سفری که هرگز انجام نشده بود و زندگی‌ای که دیگر نمی‌شد به آن برگشت.

بااین‌حال، هیچ‌کدام کاملا بی‌معنا نبودند.

یک سال گذشت.

روز مرگ لئون، باران می‌بارید.

اِوا صبح زود از خواب بیدار شد و به گل‌های تراس آب داد. کلارا برای ناهار آمد و نوآ، برخلاف همیشه، تلفنش را کنار گذاشت و تمام مدت سر میز ماند. ویکتور هم عصر به دیدنشان آمد.

آن‌ها از لئون حرف زدند.

نه فقط از مرگش، بلکه از زندگی‌اش. از روزی که برای اولین بار ماشین خرید و تمام مسیر برگشت را با احتیاط بیش از اندازه رانندگی کرد. از وقتی که در سفر خانوادگی مسیر را گم کرده بودند و لئون با وجود نگرانی‌هایش آن‌قدر خندیده بود که اشک از چشم‌هایش سرازیر شده بود. از شبی که برای کلارا یک داستان بداهه ساخته بود و وسط آن خوابش برده بود.

گاهی می‌خندیدند. گاهی سکوت می‌کردند.

هیچ‌کس از آن‌ها نخواست که دیگر غمگین نباشند.

اِوا بعد از رفتن ویکتور، دو فنجان چای آورد. یکی را جلوی خودش گذاشت و دیگری را کنار پنجره.

این بار چای را دور نریخت.

کنار صندلی خالی نشست و به باران نگاه کرد.

(هنوز دلم برات تنگ می‌شه، لئون.)

لئون کنار او ایستاده بود.

اِوا ادامه داد:

(بعضی روزها هنوز فکر می‌کنم اگه بودی، چه می‌گفتی. بعضی روزها هم از اینکه دیگه لازم نیست منتظر بمونم تا با هم کاری رو شروع کنیم، عذاب وجدان می‌گیرم.)

لبخند محوی زد.

(ولی دارم یاد می‌گیرم.)

دستش را دور فنجان بست.

(دارم یاد می‌گیرم که خوشحال‌بودن به معنی فراموش‌کردن تو نیست.)

لئون به چهره زنی نگاه کرد که تمام عمرش را با او تقسیم کرده بود و تازه حالا می‌فهمید چقدر از او نمی‌دانسته است.

می‌خواست بگوید خوشحال باش. می‌خواست بگوید لازم نیست برای من غمگین بمانی. می‌خواست به او بگوید که دیگر از رفتن او نمی‌ترسد، چون فهمیده است عشق، حتی پس از پایان یک زندگی، می‌تواند شکل دیگری پیدا کند.

اما کلمات به او تعلق نداشتند.

پس فقط کنار پنجره ایستاد و به باران نگاه کرد.

برای نخستین بار، آرزو نکرد که زمان به عقب برگردد.

می‌دانست اگر برگردد، شاید باز هم همان مرد شود؛ همان مردی که برای آرامش برنامه می‌ریخت، برای خوشبختی شرط می‌گذاشت و هر بار که به چیزی می‌رسید، مقصد تازه‌ای پیدا می‌کرد.

او نمی‌توانست زندگی ازدست‌رفته‌اش را پس بگیرد.

اما می‌توانست بالاخره بفهمد چه چیزی را از دست داده است.

و شاید همین فهمیدن، هرچند دیر، تنها چیزی بود که از او باقی می‌ماند.

آن شب، نوآ دفترچه پدرش را برداشت و آن را به اتاق خودش برد. چند صفحه سفید در انتهایش مانده بود.

روی نخستین صفحه نوشت:

(امروز از کارم برگشتم و با مادرم شام خوردم. بعد با کلارا تلفنی حرف زدم. هوا سرد بود و پنجره درست بسته نمی‌شد. هیچ اتفاق مهمی نیفتاد.)

مکث کرد.

بعد ادامه داد:

(اما وقتی مادرم خندید، من هم خندیدم. برای اولین بار، وسط خندیدن به این فکر نکردم که فردا چه کاری باید انجام بدهم.)

دفترچه را بست و روی میز گذاشت.

در خانه، اِوا چراغ‌ها را خاموش می‌کرد. کلارا به خانه خودش برگشته بود. ویکتور در راه خانه، عکس‌های سفرش را در تلفنش مرور می‌کرد. زندگی هرکدام از آن‌ها با فقدان لئون تغییر کرده بود، اما هیچ‌کدام در همان لحظه متوقف نمانده بودند.

لئون آن‌ها را تماشا کرد.

دیگر از دیدن شادی‌شان رنج نمی‌کشید. اندوه هنوز آنجا بود؛ در صندلی خالی، در فنجان دوم چای، در دفترچه‌ای با صفحه‌های سفید. اما اندوه دیگر همه‌چیز را نپوشانده بود.

برای نخستین بار، می‌توانست غم را ببیند و در کنارش چیز دیگری را هم ببیند.

یک گلدان تازه کنار پنجره.

صدای خنده‌ای از اتاق دیگر.

مردی که تصمیم گرفته بود بدون برنامه سفر کند