قسمت دوم


رابطهٔ درمانگر و بیمار؛ انسان در برابر انسان

یکی از ویژگی‌های برجستهٔ اندیشهٔ یالوم، اهمیتی است که برای رابطهٔ میان درمانگر و بیمار قائل است. از نگاه او، روان‌درمانی صرفاً مجموعه‌ای از روش‌ها و فنون علمی برای درمان مشکلات روانی نیست؛ بلکه پیش از هر چیز، ارتباطی انسانی میان دو نفر است.

یالوم معتقد است رابطهٔ درمانگر و بیمار خود یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در فرایند درمان است. بیمار باید بتواند در فضایی امن و به دور از قضاوت، دربارهٔ ترس‌ها، نگرانی‌ها، شکست‌ها، آرزوها و حتی خصوصی‌ترین افکار خود سخن بگوید. در چنین فضایی، احساس شنیده شدن و پذیرفته شدن می‌تواند نخستین گام در مسیر تغییر باشد.

او برخلاف نگرشی که درمانگر را ناظری بی‌طرف و دور از احساسات بیمار می‌داند، بر حضور واقعی و انسانی درمانگر تأکید می‌کند. به اعتقاد او، درمانگر نیز انسانی است با تجربه‌ها، احساسات، محدودیت‌ها و آسیب‌پذیری‌های خاص خود. بنابراین نباید پشت نقاب متخصصی همه‌چیزدان پنهان شود.

یالوم همچنین به آنچه در جریان رابطهٔ درمانی و در لحظهٔ حال میان درمانگر و بیمار اتفاق می‌افتد، اهمیت زیادی می‌دهد. گاهی شیوه‌ای که بیمار با درمانگر ارتباط برقرار می‌کند، همان الگوهایی را آشکار می‌سازد که در روابط دیگر زندگی‌اش نیز وجود دارند. بررسی این رفتارها می‌تواند به شناخت بهتر خویشتن و روابط انسانی کمک کند.

در این نگاه، درمانگر کسی نیست که از بیرون برای زندگی دیگری نسخه بپیچد؛ بلکه همراهی است که در مسیر دشوار خودشناسی، به بیمار کمک می‌کند با خود و واقعیت‌های زندگی‌اش صادقانه‌تر روبه‌رو شود.

 

روان‌درمانی گروهی؛ انسان در آینهٔ دیگران

یالوم از چهره‌های تأثیرگذار در گسترش روان‌درمانی گروهی است. او باور دارد بسیاری از مشکلات روانی انسان در ارتباط با دیگران شکل می‌گیرند و به همین دلیل، بخشی از راه شناخت و تغییر آن‌ها نیز در همین روابط نهفته است.

در روان‌درمانی گروهی، چند نفر با مشکلات و تجربه‌های متفاوت، زیر نظر یک درمانگر یا گروهی از درمانگران گرد هم می‌آیند تا دربارهٔ احساسات، نگرانی‌ها و مسائل زندگی خود گفت‌وگو کنند. در این جمع، افراد نه‌تنها فرصت پیدا می‌کنند از تجربه‌های دیگران بیاموزند، بلکه به‌تدریج با الگوهای رفتاری و واکنش‌های خود نیز آشنا می‌شوند.

یکی از نکات مهم در اندیشهٔ یالوم این است که انسان گاهی تصور می‌کند رنج‌ها و مشکلاتش منحصر به خود اوست. اما وقتی درمی‌یابد دیگران نیز ترس‌ها، شکست‌ها، تردیدها و نگرانی‌های مشابهی دارند، احساس تنهایی و انزوایش کاهش می‌یابد.

او عوامل دیگری را نیز در اثربخشی گروه‌درمانی مؤثر می‌داند؛ از جمله امید، همدلی، اعتماد متقابل، احساس تعلق، یادگیری از یکدیگر و امکان تجربهٔ روابطی متفاوت با آنچه افراد در زندگی روزمره داشته‌اند.

در چنین گروهی، فرد گاهی برای نخستین بار متوجه می‌شود رفتارهایش چه تأثیری بر دیگران می‌گذارد و چگونه می‌تواند شیوهٔ ارتباط خود را تغییر دهد. به این ترتیب، گروه به آینه‌ای تبدیل می‌شود که انسان در آن نه‌فقط دیگران، بلکه بخش‌هایی از وجود خودش را نیز می‌بیند.

 

ادبیات و داستان؛ راهی برای شناخت روان انسان

شاید یکی از ویژگی‌هایی که آثار یالوم را از نوشته‌های بسیاری از روان‌پزشکان متمایز می‌کند، توانایی او در پیوند دادن روان‌شناسی، فلسفه و ادبیات باشد.

او به جای آنکه صرفاً نظریه‌های علمی را توضیح دهد، مفاهیم پیچیده را در قالب داستان‌هایی دربارهٔ انسان‌های واقعی یا شخصیت‌های داستانی به تصویر می‌کشد. خواننده در این روایت‌ها با انسان‌هایی روبه‌رو می‌شود که با ترس، عشق، حسادت، تنهایی، مرگ، شکست و پرسش‌های دشوار زندگی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

در برخی آثار، یالوم تجربه‌های درمانی خود را روایت می‌کند و در برخی دیگر، شخصیت‌های تاریخی و فلسفی را در موقعیت‌هایی داستانی قرار می‌دهد. برای نمونه، در رمان «وقتی نیچه گریست»، اندیشه‌های فلسفی فریدریش نیچه با موضوعات روان‌شناختی و رابطهٔ درمانگر و بیمار درهم می‌آمیزند. در «درمان شوپنهاور» نیز فلسفهٔ آرتور شوپنهاور در کنار روابط انسانی و تجربهٔ روان‌درمانی گروهی قرار می‌گیرد.

بسیاری از بیمارانی که یالوم داستان زندگی و مشکلات روانی‌شان را در کتاب‌ها و روایت‌های خود بازگو می‌کند، از میان افراد تحصیل‌کرده و برخوردار از موقعیت‌های اجتماعی و حرفه‌ای برجسته هستند. در میان آن‌ها استادان دانشگاه، پزشکان متخصص و جراحان، مهندسان موفق، سرمایه‌داران، صاحبان کارخانه‌ها، مدیران و نیز روحانیون و زنان و مردان متدین دیده می‌شوند.

این واقعیت نشان می‌دهد که مشکلات و رنج‌های روانی، برخلاف تصور رایج، به طبقه یا موقعیت اجتماعی خاصی محدود نیستند. ولی برای آشنایی و پذیرش آن‌ها به کمی دانش نیاز است. همان‌گونه که ملاله یوسف‌زی، جوان‌ترین برندهٔ جایزهٔ صلح نوبل، در کتاب Finding My Way نیز به موضوع سلامت روان خود پرداخته است و به وضوح اشاره می‌کند که شناخت و پذیرش امراض روانی به آگاهی و دانش کافی نیاز دارد. (رجوع کنید به مقاله «ملاله» در همین مجله)

هنر یالوم در این است که شخصیت‌هایش را به موجوداتی بی‌نقص و آرمانی تبدیل نمی‌کند. آن‌ها انسان‌هایی با ضعف‌ها، تناقض‌ها، اشتباه‌ها و گاه رفتارهای ناخوشایند هستند. همین ویژگی باعث می‌شود خواننده بتواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند و چه‌بسا بخشی از خودش را در وجود آن‌ها ببیند.

در واقع، داستان در آثار یالوم تنها وسیله‌ای برای سرگرم کردن خواننده نیست؛ بلکه راهی برای نزدیک شدن به تجربه‌های انسانی و اندیشیدن به مسائلی است که گاهی بیان مستقیم آن‌ها دشوار است.

 

آثار و کتاب‌های مهم یالوم

یالوم در طول فعالیت ادبی و علمی خود، کتاب‌های متعددی در زمینهٔ روان‌درمانی، فلسفه، داستان و زندگی‌نامه نوشته است. آثار او را می‌توان به‌طور کلی در دو گروه قرار داد: نوشته‌های تخصصی دربارهٔ روان‌درمانی و آثار داستانی و روایی که مفاهیم روان‌شناختی و فلسفی را در قالب تجربه‌های انسانی بیان می‌کنند.

از میان آثار تخصصی او، «روان‌درمانی اگزیستانسیال» و «نظریه و عمل روان‌درمانی گروهی» جایگاه ویژه‌ای دارند. این دو کتاب در شناخت و آموزش روان‌درمانی تأثیرگذار بوده‌اند.

در میان آثار داستانی و روایی او نیز چند کتاب شهرت بیشتری دارند:

وقتی نیچه گریست: رمانی که در آن فلسفه، روان‌شناسی و داستان در قالب رابطه‌ای خیالی میان نیچه و پزشک اتریشی، یوزف برویر، به هم می‌رسند.

هنگامی که نوشتن این کتاب به پایان رسید، اروین یالوم آن را برای چاپ به همان بنگاه انتشاراتی فرستاد که پیش‌تر یکی از کتاب‌هایش را منتشر کرده بود. اما ناشر، کتاب را پس فرستاد و اعلام کرد که شانس چندانی برای فروش ندارد. یالوم آن را به ناشر دیگری سپرد و کتاب سرانجام منتشر شد. در مدت کوتاهی، به‌دنبال نقدها و بررسی‌هایی که در مجلات دربارهٔ آن نوشته شد، شهرت یافت و جایزه‌ای نیز دریافت کرد. کتاب به بیست‌وهفت زبان ترجمه شد و شهردار وین آن را کتاب سال نامید و صد هزار نسخه از آن را چاپ و به‌طور رایگان میان مردم توزیع کرد.⁶

درمان شوپنهاور:داستان گروهی از افراد که در جریان جلسات روان‌درمانی، با گذشته، روابط و دشواری‌های زندگی خود روبه‌رو می‌شوند.

مسئلهٔ اسپینوزا:رمانی که زندگی و اندیشه‌های فلسفی باروخ اسپینوزا را با روایتی داستانی و تاریخی پیوند می‌دهد.

خیره به خورشید نگریستن:اثری دربارهٔ ترس از مرگ و راه‌هایی که انسان می‌تواند با آگاهی از پایان‌پذیری زندگی، معنای عمیق‌تری برای آن بیابد.

موهبت درمان:کتابی دربارهٔ تجربه‌ها، توصیه‌ها و نگرش‌های یالوم به حرفهٔ روان‌درمانی.

چگونه خودم شدم:روایتی از زندگی شخصی و حرفه‌ای یالوم، از دوران کودکی تا شکل‌گیری شخصیت علمی و ادبی او.

مسئلهٔ مرگ و زندگی:کتابی مشترک با همسرش، مریلین یالوم، که در آن تجربهٔ رویارویی یک زوج با بیماری، پیری و پایان زندگی روایت می‌شود.

تنوع آثار یالوم نشان می‌دهد که دغدغهٔ اصلی او، چه در نوشته‌های تخصصی و چه در داستان‌هایش، شناخت انسان و پیچیدگی‌های وجود اوست. او از فلسفه برای طرح پرسش‌های بنیادین، از روان‌شناسی برای فهم رنج‌های انسان و از ادبیات برای نزدیک کردن این مفاهیم به زندگی روزمره بهره می‌گیرد.

 

آنچه از یالوم می‌آموزیم

شاید مهم‌ترین ویژگی آثار یالوم این باشد که او نمی‌کوشد برای پرسش‌های دشوار زندگی، پاسخ‌هایی ساده و قطعی ارائه کند. او به ما یادآوری می‌کند که انسان بودن با تردید، ترس، آسیب‌پذیری و جست‌وجوی مداوم همراه است.

در جهان فکری او، هیچ انسانی کاملاً از رنج مصون نیست و هیچ رابطه‌ای نیز نمی‌تواند تمام تنهایی‌های وجودی ما را از میان ببرد. با این حال، همین انسان آسیب‌پذیر می‌تواند انتخاب کند، دوست بدارد، مسئولیت بپذیرد و برای زندگی خود معنا بیافریند.

یالوم به ما می‌آموزد که گاهی به جای فرار از پرسش‌هایی که پاسخ آسانی ندارند، باید جرئت روبه‌رو شدن با آن‌ها را پیدا کنیم. شاید نتوانیم مرگ را شکست دهیم، همهٔ تنهایی‌ها را از میان برداریم یا معنای نهایی زندگی را کشف کنیم؛ اما می‌توانیم آگاهانه‌تر زندگی کنیم، روابط صادقانه‌تری بسازیم و فرصت محدود عمرمان را با ارزش‌های انسانی پربارتر سازیم.

 

ملاقات اروین یالوم با استادش در بستر بیماری⁷

شبی دختر دکتر جان وایت‌هورن(John Whitehorns)  استاد اروین یالوم، با او تماس گرفت و از وی خواست پدرش را که دچار سکتهٔ مغزی شده بود، در مرکز توان‌بخشی ملاقات کند. یالوم که سال‌ها بود با استادش ارتباطی نداشت، از این درخواست بسیار شگفت‌زده شد. نخستین پرسشی که به ذهنش رسید این بود: «چرا من؟» با این حال، بی‌درنگ بلیت هواپیما گرفت و روز بعد به واشینگتن پرواز کرد.

وقتی کنار تخت استاد ایستاد، با صحنه‌ای روبه‌رو شد که هرگز تصورش را نمی‌کرد. مرد خوش‌پوش، برازنده و پرصلابتی که روزگاری استادش بود، اکنون به پیکری نحیف و تکیده تبدیل شده بود؛ دیگر چیزی از آن همه شکوه و توانایی باقی نمانده بود. آن سخنور چیره‌دستی که زمانی با قدرت بیان و کلام نافذش همگان را مسحور می‌کرد، حالا در پی سکتهٔ مغزی و فلج شدن نیمی از بدنش، بدون اینکه بتواند آب دهانش را کنترل کند، تنها می‌توانست چند کلمه بر زبان بیاورد که آنهم به سادگی قابل فهم نبود.           

یالوم در برابر این منظره، به یاد یکی از درس‌های مهم استادش افتاد؛ اینکه باید کرامت بیماران را پاس داشت، با علاقه و توجه به درمانشان پرداخت و در عین حال، همواره از آنان آموخت. اکنون گویی فرصتی پیش آمده بود تا خود او معنای عمیق‌تر این درس را دریابد.

از آن آخرین ملاقات سال‌ها گذشت، اما پرسش «چرا من؟» هرگز ذهن یالوم را رها نکرد. چرا دکتر وایت‌هورنز در واپسین روزهای زندگی‌اش به یاد او افتاده و خواسته بود او را ببیند؟

این پرسش نزدیک به بیست سال بی‌پاسخ ماند تا اینکه روزی دوستش، دکتر دیوید هامبورگ (David Hamburg)، با او تماس گرفت و خبر داد که در میان مدارک و نوشته‌های وایت‌هورنز، نامه‌ای پیدا کرده است که در پایان آن به اروین یالوم اشاره شده بود. جان وایت‌هورنز نوشته بود:

«من مطمئنم که دکتر یالوم به چهره‌ای برجسته در روان‌پزشکی آمریکا تبدیل خواهد شد.»

 

اکنون پاسخ آن پرسش قدیمی کمی روشن‌تر شده بود. یالوم در پاسخ به این پرسش که «چرا من؟» می‌گوید:

«شاید او مرا جانشینی برای خود و پسرش می‌دانست که در جنگ جهانی دوم کشته شده بود؛ کسی که می‌توانست راه او را ادامه دهد و میراث علمی و انسانی‌اش را زنده نگه دارد.»

دو روز پس از ملاقات اروین یالوم با استادش، آخرین صدای دکتر جان وایت‌هورنز که به‌سختی از گلویش بیرون می‌آمد، برای همیشه خاموش شد.

 





پاورقی‌ها:

6. Vom Buch: Wie man wird, was man ist. Seite: 445-447

7. Vom Buch: Wie man wird, was man ist. Seite 202-205.

 

منابع:
برخی از کتبی که به آن‌ها مراجعه شده است.

1.wie man wird was man ist.

2.Die Reise mit Paula.

3.In die Sonne schauen.

4.Der Panama Hut.

5.Denn alles ist vergänglich.

6. Das Spinoza- Problem.  

منابع اینترنتی:

ویکی‌پدیا (Wikipedia - Irvin D. Yalom)