En la homa historio, verkistoj de ĉiuj epokoj kaj popoloj devis pasigi grandajn partojn de siaj vivoj en ekzilo. Ĉu Ovidio en la antikveco, Danto en la Mezepoko, Heinrich Heine en tempoj de la burĝa revolucio, aŭ la familio Mann, Bertolt Brecht, Anna Seghers, E. M. Remarque, Vicky Baum, Annemarie Selinko kaj multaj aliaj dum la nazia regado.

Kiam en Germanio oni parolas pri "ekzila literaturo", multaj pensas nur pri germanlingva literaturo en ekzilo dum la nazia epoko. Tamen ĉi tiu speco de literaturo daŭre kreiĝas en Germanio kaj en ĉiuj okcidentaj landoj, kreita de ekzilitaj orientaj, aziaj aŭ afrikaj aŭtoroj. Rifuĝintoj ĉiam perdas parton de sia propra kulturo, la alia estas internigita per la socianiĝo en la devenlando kaj restas neapartigebla parto de la mio. Ĉiuj delokitoj suferas en kultura ŝvebostato, sed por verkistoj la situacio estas pli dolora. La manko de lingvoscioj signifas la perdon de komunikado. Por aŭtoroj aldoniĝas al la perdo de la lingvo la perdo de la publiko. Sen lingvoscioj neeblas prezenti verkojn al literatura publiko. Oni nun verkas poezion en lingvo, kiun neniu komprenas escepte de la malgranda grupo de elmigrintaj samlandanoj, kiuj formas sian propran geton.

Laŭ mia sperto, verkistoj en ekzilo trairas kvar fazojn:

  1. En la unua "Fazo de Malorientiĝo", la ekzilo sentigas kvazaŭ vojaĝon, dum kiu mono, pasporto, ĉio perdiĝis. Ĉu reveno al la patrujo iam eblas? Sed ekzistas espero, ke la forpelo ne daŭros longe. Ju pli longe daŭras la restado en fremdlando, des pli kreskas seniluziiĝo kaj malespero. La psikologia sufero estas granda, multaj ne kapablas daŭrigi sian kreivan laboron. Iuj rifuĝas en alkoholon kaj drogojn. La aŭtoroj ofte oferas estetikajn aŭ poeziajn valorojn pro politikaj necesoj. Pri ĉi tiu tempo markita de konfuzo kaj senorientiĝo, M. Cioran diras ekzemple, ke ekzilitaj aŭtoroj "publikigas siajn plendojn, siajn kriojn, siajn senrespondajn helpopetojn." [1] En la literaturaj verkoj ofte regas la kolero de malespero, pesimisma vidpunkto, kiel en la poemo de la persa lirikisto: "vundita pino sur ĉielo el plumbo kun morta suno. ... Mi venas el la kampo de mensogoj el amaraj salutoj el malsanaj koroj." [2]

  2. En la dua "Fazo de Nostalgio" ekzistas la certeco resti devige dum longa tempo aŭ ĉiam en la gastiganta lando. Inundo de memoroj superverŝas la homojn. Sopiro kaj hejmsopiro estas pli fortaj ol iam ajn. Pli bela estinteco estas imagata. Scenoj el la infanaĝo ofertas sekuran rifuĝejon por konservi la mion viva. Oni verkas aŭtobiografiajn rakontojn, kiuj traktas la estintecon, precipe la forpelon el la paradizo de la infanaĝo. En ĉi tiu fazo kreiĝis mia romano La Ombroj, en kiu la mi-rakontanto provas solvi la misteran murdon de sia onklo kaj pere de konservitaj portretaj fotoj el la dekunua ĝis la dekkvina vivojaro, starigas misteran internan rilaton al sia infanaĝo. [3] Fremdeco estas la kerno de multaj poemoj. Ankaŭ de mi en ĉi tiu fazo fremdeco estas temigata: "Mi denove iĝis infano: Nur sur la flugiloj de la memoro oni fuĝas de la fremdeco". [4]

aŭ: "Birdo preterflugas, la luno haltas, kiel mi. Ĉu ankaŭ ĝi estas fremdulo?" [5]

  1. En la tria "Fazo de Mem-aleniĝo", karakterizata de duboj pri antaŭaj ideoj kaj valoroj, okazas la alfronto kun si mem. Demandoj urĝas: Kiu mi estas? Kial mi eĉ estas ĉi tie? Kio okazis en mia hejmlando? Ĉu tio, kion mi faris, estis ĝusta? Ĉu mi devas resti en la rolo de viktimo? Kiu fakte estas la faranto, kiu la viktimo? Ĉu mi estis homo, kiu komprenis kaj estus konstruinta demokration kaj liberecon? En ĉi tiu fazo, rilate al kulturo, nek la originala mio restas, nek tute nova individuo formiĝas. La verkoj montras, ke fremdeco estas ligita al la aliĝo for de si mem. Romanaj figuroj ne plu konas sin mem, sentas sin kiel iun alian, aŭ transformitaj en alian estaĵon, kiel en La Metamorfozo de Kafka:

"Mi estas korvo. Mia maldekstra okulo sangas. Mia dekstra okulo sangas. Mia dekstra flugilo estas rompita, mia maldekstra... Kio lastatempe ofte okazas al mi, estas ke mi sonĝas, ke mi fariĝis korvo, kiu sonĝas min, li sonĝas, ke li fariĝis Mi." [6]

Fremdeco kaj ligita mem-aleniĝo estas temigataj kiel "alia mi", ombro aŭ malamiko:

De mi estas mio apartigita, kiu min kiel fantomo observas. Mi malamas mian apartigitan mion; Mi timas ĝin. [7]

Plia sfero de ĉi tiu fazo estas la lingvo. Unuflanke la disiĝo de la patrina lingvo aŭ lingvo-forgeso estas temigataj, aliflanke la problema rilato al la fremda lingvo en la gastiganta lando:

"Hodiaŭ neniu vorto min akceptis Hodiaŭ mi la akvon nomis ŝtono, la ŝtonon akvo. Hodiaŭ mi konfuzis la foliojn kun la vento." [8]

ekz. en mia poemo "Nenieslanda Lingvo":

"Mi estas vorto, kiu sian frazon perdis. Ekde mia naskiĝo mi estas vojaĝanto, kiu ĉiam en nenieslanda lingvo alteriĝis. Mi estas vorto, kiu sian frazon perdis; paradigma estaĵo, kiu sian sintagmon serĉas. Mi estas signifikanto sen signifié." [9]

  1. En la kvara "Fazo de Mem-malkovro" la ekzilo povas esti venkita: Alfrontado de la socio kaj kulturo de la gastiganta lando estas la komenco de la novaj identecaj provoj, en kiuj la propra mio kaj pasintaj eventoj estas submetitaj al kritika ekzameno:

En ni vivas la mortintoj, kiuj el nia antikva memoro elŝteliĝas. [10] ⃰ ⃰ ⃰ Mia valizo estas plena de tero, kies naŭza eluziteco plenigas la flarsenton de la jaroj. [11]

Tiel rigardi la propran internon kondukas al tio, vidi la mondon per aliaj okuloj. Al la okcidentaj socioj oni dankas komprenon de moderna malfermiteco, matureco, laŭleĝeco kaj individueco, kiel ĝi ne eblas en la devenlandoj sub dumjarcentaj despotaj regadoj kune kun fermita religia mondkoncepto. Se la stato de fremdiĝo estas prilaborita en fruktodona lernoprocezo kun la nova kulturo, en ĉi tiu fazo la ekzilo povas esti superita. Kiel venkadon mi komprenas la momenton, kiam sukcesas krei novan identecon kaj konstrui novan poezion sur ĝi. La procezo integri la propran identecon al la kulturaj kaj sociaj parametroj de la nova patrujo estas transviva kaj dolora proceduro, kiun ne ĉiuj ekzilaj literaturistoj trairas, multaj stagnas en la fazoj de nostalgio aŭ mem-aleniĝo. La kvar fazoj de la ekzilo speguliĝas en miaj tekstoj. En la lasta fazo disvolviĝas enhavaj novigoj kaj lingvo-stilaj ŝanĝoj. Ĉe tio la kultura influo de la gastiganta lando kaj ĝia lingvo en mia literatura laboro plifortiĝis, kiam mi komencis skribi en la germana. Ĉi tiu evoluo ne iris rekte kaj senprobleme, ĉar la germana lingvo por mi estas adoptita lingvo. Lion Feuchtwanger priskribas, ke "oni povas lerni esprimi sin en fremda lingvo; la finajn sentvalorojn, la fremdan intonacion lerni oni ne povas." [12]

Malgraŭ tio la skribado en fremda lingvo povas konduki en alian, novan direkton, kio riĉigas la laboron. Miaj persaj poemoj estas pli bildecaj ol tiuj verkitaj en la germana. Ĉi tie efikas la strukturo de la lingvo kaj la malsameco de vortoj kaj de ilia signifo. Laŭ mia sperto gramatikaj eraroj povas krei interesajn bildojn, kiel ekzemple la uzado de la artikolo en la titolo de mia poezikolekto "Das letzte Gedichtband" kaj en la sekva poemo, en kies lasta verso mi ne uzas la dativon ("dem" en "aus dem Wind") kaj tiel gvidas vortojn kaj signifon en alian direkton:

Nuda virino rajdas sur blanka ĉevalo rande de la okulo-rivero. Ŝi kolektas pasintecon el vento.

En Germanio ekzilitaj literaturistoj estas ĉefe ricevitaj kiel politike subpremitaj homoj kaj protestantoj, do kiel politikaj objektoj, sen ke iliaj artaj kapabloj estas perceptataj laŭ literaturaj kriterioj. Tradicio el tempoj de la Orient-Okcidenta Konfrontiĝo, en kiu aŭtoroj el Orienta Eŭropo en la Okcidento validis kiel simbolo de la politika batalo kontraŭ totalismaj sistemoj, kion ekz. Milan Kundera ĉe la komenco de sia ekzila vivo akre kritikis. Malgraŭ ĉiu disvolviĝo kaj ŝanĝoj, la ekzila literaturo ĉiam havas ion strangan en si, kio elkreskas el sia enena originala kulturo. Tial ĉi tiu speco de literaturo per novigoj povas riĉigi la enlandan literaturon.

La situacio de ekzilitoj kaj la kultura diverseco, kiu ĝenerale akompanas migradon, prezentiĝas al mi en la botanika bildo de la greftado de fruktarboj, sur ununura enlanda specio oni povas grefti la plej diversajn speciojn. La malsamaj fruktospecioj tiam havas komunan trunkon kaj samajn radikojn, se ĉio iras bone, ili povas intersterkigi unu la alian kaj io nova ekestas.


[1] E. M. Cioran: Dasein als Versuchung. Übertragen von Kurt Leonard. Stuttgart 1983, S. 67

[2] Esmail Nooriala: Seh peleh ta schokuh. London 1991, S. 89. Übersetzung von mir (M. F.)

[3] Den Roman Die Schatten habe ich auf Persch verfasst (1997), er wurde von Behzad Abbassi ins Deutsche übersetzt und erschien im Sujet Verlag-Bremen (2003), 2. Aufl. 2013

[4] Mahmood Falaki: Klang aus Ferne und Felsen. Sujet Verlag, Bremen 2008, S. 39

[5] M. Falaki: Ebd. S. 38

[6] Mhmoud Massoudi: Soratalghorab. Stockholm 1996, S. 74. Übersetzung von mir (M. F.)

[7] Mirza-Agha Asskari (Hg.): Anthologie (Gedichte von iranischen Lyrikern im Exil). Stockholm 1992, S. 157, Übersetzung von mir (M. F.)

[8] Reza Farmand: Entezar. Stockholm 1989, S. 106. Übersetzung von mir (M. F.)

[9] Mahmood Falaki: Klang aus Ferne und Felsen. Sujet Verlag, Bremen 2008, S. 44

[10] Mani: In: Baressi-ye ketab (Book Review). Nr. 4, Los Angeles, 1990, S. 359

[11] Ebd; S. 302

[12] Lion Feuchtwanger: Arbeitsprobleme des Schriftstellers im Exil. In: Hans Mayer (Hg.): Deutsche Literaturkritik. Band 4; Frankfurt a. M. 1983, S. 200