نویسنده: دکتر عبدالرضا عشقی‌پور

در سال ۲۰۰۹، «فیونا بروم»، محقق پدیده‌های ماوراءالطبیعه، در یک کنفرانس متوجه شد که او و تعداد زیادی از اطرافیانش خاطره‌ای مشترک و بسیار دقیق از مرگ «نلسون ماندلا» در زندان در دهه ۱۹۸۰ دارند. این در حالی بود که ماندلا در آن زمان زنده بود و بعدها ریاست‌جمهوری آفریقای جنوبی را بر عهده گرفت. بروم این پدیده را «اثر ماندلا» (Mandela Effect) نامید؛ وضعیتی که در آن گروه بزرگی از مردم، واقعه‌ای را به شکلی متفاوت از واقعیت تاریخی آن به یاد می‌آورند.
این پدیده که در ابتدا در انجمن‌های اینترنتی به عنوان یک تئوری توطئه یا گواهی بر وجود «جهان‌های موازی» مطرح می‌شد، به سرعت توجه دانشمندان علوم اعصاب و روان‌شناسان شناختی را جلب کرد. سوال اصلی اینجاست:

«چگونه هزاران ذهن مستقل، به شکلی کاملاً مشابه، دچار یک خطای حافظه‌ی واحد می‌شوند؟»

تبیین علمی این‌که حافظه‌ی انسان، یک دستگاه کپی نیست!
برخلاف باور عامیانه، حافظه انسان مانند یک نوار ویدئویی عمل نمی‌کند که وقایع را ضبط و بازپخش کند. حافظه‌ی انسان، فرآیندی تولیدی (Constructive) است، نه فرآیندی بازتولیدی. مغز ما برای صرفه‌جویی در انرژی، اطلاعات را در قالب «طرح‌واره» (Schema Theory) دسته‌بندی می‌کند. برای مثال، در مورد لوگوی معروف شکلات KitKat، بسیاری معتقدند بین دو کلمه یک خط فاصله (-) وجود دارد. مغز چون عادت کرده کلمات ترکیبی را با خط فاصله ببیند، این عنصر را به حافظه بصری ما اضافه می‌کند (حتی اگر هرگز آنجا نبوده باشد).

پدیده‌ی «تلقین‌پذیری» و خطا در منبع  (Source Monitoring Error) بدین معناست که وقتی ما اطلاعات نادرستی را از یک منبع بیرونی (مثلاً یک پست در شبکه‌های اجتماعی) دریافت می‌کنیم، مغز ممکن است آن اطلاعات را با خاطرات واقعی ترکیب کند. پس از مدتی، ما یادمان می‌رود که این اطلاعات را کجا دیده‌ایم و آن را به عنوان یک «خاطره‌ی دست اول» می‌پذیریم.
بیایید برای درک بهتر، باید به سراغ پرونده‌های مشهوری رفت که میلیون‌ها نفر را درگیر کرده است:

مونوپولی و عینک تک‌چشمی: بسیاری حتی قسم می‌خورند که پیرمرد بازی معروف مونوپولی، عینک تک‌چشمی (Monocle)  دارد، در حالی که او هرگز عینک نداشته است. دلیل؟ مغز تصویر یک ثروتمند کلاسیک قرن نوزدهمی را با این شخصیت ترکیب (Confabulation) می‌کند.
پیکاچو و دم سیاه‌رنگ: بخش بزرگی از طرفداران پوکمون معتقدند انتهای دم پیکاچو سیاه است. این خطا ناشی از تضاد رنگی گوش‌های اوست که مغز آن را به دم نیز تعمیم می‌دهد.
جمله مشهور فیلم جنگ ستارگان: جمله معروف "Luke, I am your father" هرگز در فیلم گفته نشد. جمله واقعی این بود "No, I am your father". اما نسخه‌ی اول به دلیل ساختار دراماتیک‌تر، در فرهنگ عامه تثبیت و جایگزین حقیقت شد.

بررسی از دیدگاه علوم اعصاب یعنی هیپوکامپ و بازسازی خاطره
از منظر بیولوژیک، هر بار که ما یک خاطره را فراخوانی می‌کنیم، آن را در معرض تغییر قرار می‌دهیم. این فرآیند  Reconsolidationنام دارد. در واقع، ما «اصل واقعه» را به یاد نمی‌آوریم، بلکه «آخرین باری که آن را به یاد آوردیم» را به یاد می‌آوریم. اگر در بازخوانی قبلی، تغییری جزئی در خاطره ایجاد شده باشد، همان تغییر به عنوان حقیقت جدید در مغز ذخیره می‌شود.
آیا واقعاً جهان‌های موازی پاسخ علمی برای توجیه اثر ماندلا هستند؟ برخی طرفداران فیزیک کوانتوم و نظریه ریسمان مدعی‌اند که اثر ماندلا نتیجه‌ی لغزش ما بین جهان‌های موازی یا تغییر در خط زمانی توسط برخورددهنده‌ی بزرگ هادرونی (CERN) است. با این حال، فیزیکدانان تأکید می‌کنند که هیچ شواهدی مبنی بر تأثیر وقایع کوانتومی در ابعاد ماکروسکوپی (مانند حافظه جمعی) وجود ندارد. تکیه بر جهان‌های موازی در واقع نوعی «فرار از پذیرش خطای مغز» است. مغز انسان ترجیح می‌دهد باور کند که «واقعیت تغییر کرده» تا اینکه بپذیرد «سیستم حافظه‌اش نقص دارد».

نقش شبکه‌های اجتماعی در تقویت «اثر ماندلا»
در عصر دیجیتال، اثر ماندلا با سرعت بیشتری منتشر می‌شود. وقتی یک «میم» (Meme) با اطلاعات غلط ساخته می‌شود، هزاران نفر همزمان آن را مصرف می‌کنند. این اشتراک جمعی باعث می‌شود که فرد تصور کند که «خردجمعی» در جریان است: «چون همه این‌طور فکر می‌کنند، پس حتماً درست است». اینجاست که تایید اجتماعی (Social Proof)  به کمک خطای حافظه می‌آید تا یک دروغ را به یک حقیقت جمعی تبدیل کند.
برای خروج از فضای تئوری مقاله، بخش مربوط به «یافته‌های آزمایشگاهی و شواهد تجربی» یکی از حیاتی‌ترین بخش‌هاست. این بخش ثابت می‌کند که «اثر ماندلا» صرفاً یک گمانه‌زنی اینترنتی نیست، بلکه ریشه در ساختار عصبی انسان دارد. همچنین برای رساندن مقاله به غنای تحلیلی و حجم مورد نظر برای یک مجله‌ی وزین، در این بخش پنج نمونه‌ی کلیدی از «اثر ماندلا» را با جزئیات تاریخی، ریشه‌های احتمالی خطا و تحلیل روان‌شناختی بررسی می‌کنیم. این مثال‌ها ستون فقرات بخش میانی و پایانی این مقاله‌ را تشکیل می‌دهند.

نخست می‌پردازم به پرونده‌ی نلسون ماندلا و پارادوکس مرگ او در زندان.
سبب آن‌که این مثال را در ابتدا می‌نویسم، آن است که این رویداد، هسته‌ی مرکزی و علت نام‌گذاری این همین پدیده «اثر ماندلا» است.
خاطره‌ی جمعی: هزاران نفر در سراسر جهان ادعا کردند که مراسم تدفین نلسون ماندلا را در دهه ۱۹۸۰ از تلویزیون دیده‌اند. آن‌ها حتی جزئیاتی مانند سخنرانی همسرش (وینی ماندلا) و شورش‌های پس از مرگ او در آفریقای جنوبی را به یاد می‌آوردند.
واقعیت تاریخی: ماندلا در سال ۱۹۹۰ از زندان آزاد شد، در سال ۱۹۹۳ جایزه صلح نوبل گرفت، رئیس‌جمهور شد و سرانجام در سال ۲۰۱۳ بر اثر پیری درگذشت.
تحلیل علمی: روان‌شناسان معتقدند این خطا ناشی از «درهم‌آمیزی اطلاعات» است. در دهه‌ی ۸۰، «استیو بیکو» (یکی دیگر از فعالان ضد آپارتاید) در زندان کشته شد و مراسم باشکوهی هم برای او برگزار گردید. همچنین در کنسرتِ بزرگِ بزرگداشت هفتاد سالگی ماندلا در سال ۱۹۸۸، تصاویری از «استیو بیکو» را در فضای رسانه‌ای پخش کرد، که هم‌زمان با اخبار مرگ و میر در آفریقای جنوبی ترکیب شد و یک «خاطره‌ی کاذب» دیگر ساخت.

نمونه‌ی بعدی مرد تانکی در میدان تیان‌آن‌من چین در سال ۱۹۸۹ میلادی است.
این یکی از سیاسی‌ترین نمونه‌های «اثر ماندلا» است که به حافظه‌ی تصویری مربوط می‌شود.
خاطره‌ی جمعی: بسیاری از مردم معتقدند که در جریان اعتراضات میدان تیان‌آن‌من چین، آن مرد شجاعی که جلوی تانک‌ها ایستاده بود، توسط تانک زیر گرفته و کشته شد. آن‌ها حتی صحنه‌ی پخش شدن خون روی آسفالت را توصیف می‌کنند.
واقعیت تاریخی: فیلم‌های موجود نشان می‌دهند که تانک‌ها متوقف شدند، مرد چندین بار مسیر آن‌ها را مسدود کرد و در نهایت توسط افراد غیرنظامی (یا شاید نیروهای امنیتی لباس شخصی) از صحنه به عقب کشیده شد و کشته نشد، یا حداقل آنجا و توسط تانک کشته نشد.
تحلیل علمی: این خطا ناشی از «برون‌ریزی عاطفی» است. ذهن تماشاگر به دلیل شدت تنش در آن صحنه، انتظار یک پایان فاجعه‌بار را دارد. وقتی سال‌ها بعد آن را به یاد می‌آورد، حافظه بر اساس «منطق دراماتیک» صحنه را بازنویسی می‌کند تا با شدت اعتراضات و سرکوب‌های بعدی همخوانی داشته باشد.

مثال بعدی لوگوی «فولکس‌واگن» (VW) و شکاف نامرئی بین حروف است که در دسته‌ی «خطاهای بصری جمعی» قرار می‌گیرد.
خاطره‌ی جمعی: بسیاری از مالکان خودروهای فولکس‌واگن و علاقه‌مندان به خودرو به یاد می‌آورند که حروف V و W در لوگوی این شرکت کاملاً به هم چسبیده بودند و یک خط ممتد را تشکیل می‌دادند.
واقعیت تاریخی: از زمان اولین طراحی تا به امروز، یک شکاف یا فاصله بسیار باریک افقی بین حرف V (بالا) و W (پایین) وجود داشته است.
تحلیل علمی: این پدیده به قانون «تداوم در گشتالت» مربوط است. مغز ما تمایل دارد اشکال نزدیک به هم را به صورت یکپارچه ببیند تا پیچیدگی بصری را کاهش دهد. در نتیجه، آن فاصله کوچک در پردازش‌های بعدی حافظه حذف می‌شود تا تصویر «ساده‌سازی» شود.

نمونه‌ی بعدی جمله‌ی معروف جنگ ستارگان «لوک، من پدرت هستم!» است.
این مثال، قدرت «فرهنگ عامه» در تغییر تاریخ شفاهی را نشان می‌دهد.
خاطره‌ی جمعی: مشهورترین دیالوگ تاریخ سینما در فیلم جنگ ستارگان قسمت «امپراتوری ضربه می‌زند» در سال ۱۹۸۰ میلادی، چنین به یاد آورده می‌شود:  "Luke, I am your father"
واقعیت تاریخی: شخصیت دارت ویدر در واقع می‌گوید: "No, I am your father"
تحلیل علمی: این یک «خطای زمینه‌ای» است. وقتی مردم می‌خواستند خارج از فضای فیلم به این دیالوگ اشاره کنند، کلمه‌ی "No" معنای خاصی نداشت، پس آن را با نام "Luke" جایگزین کردند تا شنونده بفهمد درباره چه کسی صحبت می‌کنند. تکرار مداوم این نسخه‌ی غلط در پارودی‌ها، شوهای تلویزیونی و حتی جوک‌ها باعث شد که نسخه‌ی اصلی این جمله، از حافظه‌ی جمعی پاک شود.

مثال آخر معمای «مونوپولی» و پیرمرد بدون عینک است!
این مورد یکی از چالش‌برانگیزترین نمونه‌ها برای سیستم بینایی است.
خاطره‌ی جمعی: درصد بسیار بالایی از مردم ادعا و حتی قسم می‌خورند که شخصیت «عمو مونوپولی پولدار» (Rich Uncle Pennybags) یک عینک تک‌چشمی (Monocle) به چشم دارد.
واقعیت تاریخی: این شخصیت از سال ۱۹۳۶ تاکنون هرگز عینک نداشته است.
تحلیل علمی: این خطا ناشی از «کلیشه‌سازی ذهنی» است. در اوایل قرن بیستم، تصویر کلیشه‌ای یک اشراف‌زاده یا سرمایه‌دار، با کلاه سیلندری، عصا و «عینک تک‌چشمی» گره خورده بود (مانند شخصیت «مستر پینات» یا آقای بادام‌زمینی). مغز ما به طور خودکار «عینک تک‌چشمی» را به عنوان بخشی از «یونیفرم ثروت» به صورتِ پیرمردِ مونوپولی اضافه می‌کند.

یک جمع‌بندی کوتاه برای مثال‌ها:

آموزه‌هایی که این مقاله برای آینده‌ای بهتر و درک درست «اثر ماندلا» به ما می‌آموزد، این است که حافظه انسان، علی‌رغم شکوه و پیچیدگی آن، ابزاری شکننده است. پدیده‌ی «اثر ماندلا»، هشداری است برای مورخان، حقوقدانان (در مورد شهادتِ شهود) و روزنامه‌نگاران برای نشر و انتشار حقیقت.
برای مقابله با این اثر در زندگی شخصی، باید به درستی جستجو و کاووش کنیم. با تکیه به منابع اولیه، همواره با دیدی انتقادی به تمام خاطرات و تاریخ آن بنگریم. به همین سبب مقالات، جستارها و حرف‌های آزمون‌ناپذیر و بدون سند معتبر، تنها به‌عنوان نظر شخصی محسوب می‌شوند و فاقد ارزش علمی هستند.

ما می‌بایست بپذیریم که ذهن و مغز ما، شهرزادِ قصه‌گویی است که گاهی برای زیبایی داستان، حقیقت را فدا می‌کند!

بهار ۲۵۸۵ باستانی - هامبورگ

 

:Refrences
The Seven Sins of Memory - Daniel Schacter
Cognitive Psychology: Connecting Mind, Research, and Everyday Experience - Bruce Goldstein
(تحقیقات دانشگاه شیکاگو در مورد اثر ماندلا - ۲۰۲۲ میلادی)